Ստամբուլում մեկնարկել է Վերոնայի եվրասիական տնտեսական 19-րդ համաժողովը։ Այն կազմակերպվել է «Ճանաչել Եվրասիան» ասոցիացիայի կողմից։ Այս տարվա թեման է՝ «Փոփոխվող աշխարհի մարտահրավերները և համագործակցության նոր հորիզոնները», իսկ կարգախոսը՝ «Նորարարության արվեստը»։
«Կարծում եմ, որ Վերոնայի եվրասիական տնտեսական ֆորումի վերադարձը Ստամբուլ շատ դրական նշան է։ Այն ցույց է տալիս, որ այս քաղաքը, որը պատմական, մշակութային և մարդաբանական շարունակականության անխզելի թելով կապված է Բյուզանդիայի և Կոստանդնուպոլսի հետ, ունի թե՛ կայսերական, թե՛ հանրապետական անցյալ և ներկայումս արագ աճ է ապրում, իսկապես իդեալական հանդիպավայր է մեր արագ փոփոխվող աշխարհի տարբեր մասնակիցների համար։ Սա նշանակում է, որ Ստամբուլը՝ Թալեսի և Անաքսիմանդրոսի (երկուսն էլ՝ Միլեթից) փիլիսոփայական մտքի, ինչպես նաև Հալիկառնասցի Հերոդոտոսի պատմական իմաստնության ժառանգորդը, ունակ է միավորելու, այլ ոչ թե բաժանելու, կառուցելու, այլ ոչ թե ավերելու։ Սա ևս մեկ ապացույց է այն բանի, որ անցյալ տարի մեր Ֆորումը ոչ միայն մեծ հետաքրքրություն առաջացրեց, այլև վերահաստատեց իր հավատարմությունը ընտրված ուղուն՝ խթանելու դրական և կառուցողական օրակարգ...
Հուսով եմ, որ բոլոր մասնակիցները լիարժեք կգնահատեն այս Ֆորումը, որը բաց է բոլորի համար՝ առանց որևէ խտրականության կամ կողմնակալության, անկախ աշխարհաքաղաքական կամ գաղափարական հայացքներից, ինչպես նաև որևէ կոնկրետ աշխարհաքաղաքական կամ ռազմական դաշինքին պատկանելու հանգամանքից», — ֆորումի բացման ժամանակ հայտարարեց «Ճանաչել Եվրասիան» ասոցիացիայի նախագահ Անտոնիո Ֆալլիկոն։ Նա նշեց, որ Վերոնայի եվրասիական տնտեսական նախորդ ֆորումից անցած 12 ամիսները նշանավորվել են մի շարք միջազգային իրադարձություններով, ինչպես նաև նոր լարվածությունների ու հակամարտությունների ի հայտ գալով, որոնք ընթանում են նախորդ զարգացումների տրամաբանությամբ։ Ամենանշանակալի իրադարձությունների շարքում են սրվող սակագնային և առևտրային վեճերը, որոնք շարունակվում են՝ չնայած տարբեր իրավական ու քաղաքական տարաձայնություններին, ինչպես նաև Թուրքիայի սահմանների մոտ, Իրանում և Պարսից ծոցում ընթացող պատերազմը։
Այս իրադարձություններն ուղղակի ազդեցություն են ունենում՝ ոչ միայն ապակայունացնելով աշխարհաքաղաքական իրավիճակը, այլև ազդելով տնտեսության, ֆինանսների և համաշխարհային առևտրի վրա։
Փետրվարի 28-ին Իրանի վրա հարձակումից հետո ռազմական իրավիճակը վերլուծելիս՝ ընդհանուր կարծիքն այն է, որ Միացյալ Նահանգներին չհաջողվեց հասնել իր ռազմական և քաղաքական նպատակներին։ Ավելին, այս հակամարտության հետևանքով առաջացած խորը գլոբալ ճգնաժամից դուրս գալու հստակ ուղի չկա։ Սա ճիշտ է. Իրանը ռազմական առումով չպարտվեց. ընդհակառակը, պատասխան գործողությունների միջոցով նա զգալի կորուստներ պատճառեց հակառակորդին, իսկ պետությունն ու հասարակությունը պահպանեցին իրենց կայունությունը. դիմադրությունը գերազանցեց բոլոր սպասելիքները։
Սակայն արդյո՞ք գործողությունը ձախողվել է նաև այլ ոլորտներում, որոնց մասին ավելի հազվադեպ է խոսվում։
Սա այնքան էլ միանշանակ չէ։ Իրականում, Ատլանտյան օվկիանոսի մյուս կողմում գտնվող նավթային ընկերությունները, հնարավոր է, բավարարված են։ Խոշոր նավթային ընկերությունները շահույթ են ստանում ստեղծված իրավիճակից. 2026 թվականի երկրորդ եռամսյակում նրանց շահույթը հասել է 45,8 միլիարդ դոլարի, ինչը ոլորտի պատմության մեջ երրորդ լավագույն ցուցանիշն է։ Ըստ Bloomberg-ի՝ սա պայմանավորված է Մերձավոր Արևելքում հակամարտության սրման հետևանքով գների աճով, նավթավերամշակման ոլորտում շահույթի բարձր մարժաներով և նավթի շուկայում առկա զգալի տատանումներով։ Տարվա սկզբին Brent տեսակի նավթի մեկ բարելի գինը բավականին ցածր էր, ինչը ձեռնտու չէր ամերիկյան արտադրողների համար։ Փետրվարին՝ Իրանի վրա հարձակմանը նախորդող շրջանում, այն տատանվում էր 65-ից 73 դոլարի սահմաններում։
Ավելի ամբողջական պատկեր ստանալու համար կցանկանայի ներկայացնել նաև Բրուքինգսի ինստիտուտից (Brookings Institution) Ռոբին Բրուքսի վերլուծությունը։ Ըստ նրա կանխատեսումների՝ Սաուդյան Արաբիան, որի հում նավթի արտահանման ֆիզիկական ծավալները փետր Հարկ է նշել, որ հակամարտությունը չի սահմանափակվել միայն իրանական նավթային օբյեկտներով. իրանցիներն իրենց հերթին հարվածներ են հասցրել Պարսից ծոցում գործող նավթի և գազի տարբեր արդյունահանողների, որոնք արևմտյան խոշոր նավթային ընկերությունների մրցակիցներն են։
Արդյունքում, ամերիկյան նավթային ընկերությունները հայտնվել են շուկայական մենաշնորհին մոտ դիրքում՝ հատկապես հաշվի առնելով վենեսուելական ռեսուրսների նկատմամբ նրանց վերականգնված վերահսկողությունը և ռուս արտադրողների նկատմամբ պատժամիջոցներով սահմանված սահմանափակումները։ Սա նույնպես բխում է Միացյալ Նահանգների շահերից։ Ամերիկայի օգտին խոսող մեկ այլ գործոն է Պարսից ծոցի՝ որպես կայուն և եկամտաբեր կենտրոնի ընկալման թուլացումը։ Ժամանակին այս տարածաշրջանը գրավում էր ներդրումներ և աշխարհի տարբեր ծայրերից բարձրակարգ մասնագետների՝ հնարավոր է նույնիսկ նրանց շեղելով Սիլիկոնյան հովտից։ Որպես օրինակ՝ կարելի է դիտարկել Սաուդյան Արաբիայի կողմից 2017 թվականին մեկնարկած «NEOM»-ի՝ 500 միլիարդ դոլար արժողությամբ հավակնոտ, ֆուտուրիստական և բարձր տեխնոլոգիական մեգաքաղաքի նախագծի շուրջ տեղի ունեցող զգալի կրճատումները, հետաձգումները և պայմանագրերի չեղարկումները։
Նմանատիպ միտումներ կարելի է նկատել Լատինական Ամերիկայում՝ մի տարածաշրջանում, որը շարունակում է մնալ ԱՄՆ վարչակազմի առաջնահերթություններից մեկը։ Այս երկրների նկատմամբ Վաշինգտոնի գերիշխանությունն ակնհայտ է։ Որոշ դեպքերում դա ուղեկցվել է ուժի անմիջական կիրառմամբ՝ խախտելով միջազգային իրավունքի բոլոր նորմերը, ինչպես դա տեղի ունեցավ Վենեսուելայում։ Նմանատիպ սպառնալիք է կախված նաև Կուբայի գլխին։ Այլ երկրներում սա դրսևորվում է ընտրությունների միջոցով, որոնց արդյունքում իշխանության են գալիս Թրամփին աջակցող թեկնածուներ։ Այս կիրակի՝ հոկտեմբերի 25-ին, պարզ կդառնա՝ արդյոք այս սցենարը կկրկնվի Բրազիլիայում՝ Լատինական Ամերիկայի ամենանշանակալի և ազդեցիկ պետությունում, որը նաև BRICS-ի (ԲՐԻԿՍ) հենասյուներից մեկն է։
Խոսելով BRICS-ի մասին՝ նշեմ, որ անցյալ տարի ֆորումում ունեցած ելույթիս ժամանակ ես ընդգծել էի այս կառույցի յուրահատուկ բնույթն ու դրա հիմնական անդամ պետությունների միջև համագործակցության ձևաչափը։ Սա մի մոդել է, որը զերծ է հիերարխիայից, հիմնված է կամավորության և կոնսենսուսի վրա՝ ծառայելով բոլոր մասնակիցների շահերին։ Սա ոչ թե Արևմուտքի *դեմ* ձևավորված դաշինք է, այլ միավորում, որը գործում է *առանց* Արևմուտքի։ BRICS-ի մոդելը պատմականորեն աննախադեպ է։ Ներկայիս՝ ընդլայնված կազմով, այն միավորում է տարբեր, երբեմն նույնիսկ հակասական տեսակետներ ունեցող երկրների, որոնք համատեղ աշխատում են ընդհանուր հետաքրքրություն ներկայացնող ռազմավարական հարցերի շուրջ։ Որպես օրինակ կարելի է նշել Հնդկաստանն ու Չինաստանը, կամ Իրանն ու Արաբական Միացյալ Էմիրությունները։ Վերջերս այս շարքին են միացել նաև Եգիպտոսն ու Եթովպիան՝ երկրներ, որոնք ներկայումս վեճի մեջ են Նեղոս գետի ջրային ռեսուրսների շուրջ։ Վեճը ծագել է Ադիս Աբեբայի՝ «Եթովպիայի վերածննդի մեծ ամբարտակը» (Grand Ethiopian Renaissance Dam) կառուցելու որոշումից հետո, որը նախատեսվում է դարձնել Աֆրիկայի ամենախոշոր հիդրոէլեկտրակայանը։
Առկա մարտահրավերներին դիմակայելու համար մշակվում են նոր մեխանիզմներ և առաջարկներ։ BRICS-ի շրջանակներում որևէ ճնշում չի գործադրվում՝ խմբի հավաքական շահերի հաշվին կոնկրետ լ Երկխոսությունը, միևնույն է, կզարգանար՝ նույնիսկ առանց ԲՐԻԿՍ-ի, սակայն այս միավորումն, անկասկած, նպաստել է դրա առաջընթացին։ Դրա վառ օրինակն է սեպտեմբերին ԲՐԻԿՍ-ի գագաթնաժողովի շրջանակներում նախագահ Սի Ծինփինի այցը Դելի, որտեղ նրան ջերմորեն դիմավորեց վարչապետ Նարենդրա Մոդին։
Նույն գագաթնաժողովում մշակվեց և միաձայն ընդունվեց եզրափակիչ հռչակագիր՝ «Դիմակայունության, նորարարության, համագործակցության և կայունության ամրապնդումը» խորագրով։ Հատկանշական է, որ նույնիսկ Իրանն ու ԱՄԷ-ն՝ պետություններ, որոնք ժամանակին՝ Պարսից ծոցի հակամարտության ընթացքում, հրթիռային հարվածներ էին փոխանակել, կարողացան այս փաստաթղթում գտնել փոխադարձ ընդունելի ձևակերպումներ։ Արդյոք սրանք պարզապես բառե՞ր են։ Հնարավոր է, սակայն դրանց հետևում առկա է որոշակի ոգի՝ ընդհանուր վճռականություն՝ գտնելու բոլորի համար ընդունելի լուծումներ և միասին առաջ շարժվելու։
ԲՐԻԿՍ-ին անդամակցությունը որոշակիորեն հիմք է ծառայում դիվանագիտական նախաձեռնությունների համար և լրացուցիչ լծակներ է տրամադրում բանակցություններում։ ԱՄՆ-ի, ինչպես նաև Չինաստանի և Հնդկաստանի միջև առևտրային ու սակագնային բանակցությունները չափազանց բարդ են ընթացել. մասնավորապես այն պատճառով, որ Պեկինն ու Դելին լավ գիտակցում են իրենց ուժը՝ մի իրողություն, որը ճանաչում է նույնիսկ Վաշինգտոնը։
Ընդամենը հինգ ամսվա ընթացքում Չինաստանի և ԱՄՆ-ի ղեկավարների միջև կայացած պետական այցերի արդյունքում, ըստ էության, միայն երկարաձգվեց նրանց առևտրային պատերազմում հաստատված «զինադադարը»՝ մինչև 2027 թվականի հունվարը։ Միևնույն ժամանակ, ինչպես նշել է Հնդկաստանի ֆինանսների նախարար Նիրմալա Սիտարամանը, հնդկական և ամերիկյան պատվիրակությունների միջև առևտրային բանակցություններում տիրում է «անդորր»՝ կամ, ավելի ճիշտ, լճացում։
Որոշ իմաստով՝ ԲՐԻԿՍ-ի (BRICS) երկրների գոյությունն ինքնին ծառայում է որպես կայունացնող գործոն աշխարհի համար և օգնում է պաշտպանել այսպես կոչված «Գլոբալ հարավի» շահերը։ Սա տեղի է ունենում բազմաթիվ ճգնաժամերի ու հակամարտությունների ֆոնին՝ մի աշխարհում, որն ավելի ու ավելի խորն է ընկղմվում անօրինականության մթնոլորտի մեջ։ Նախորդ ֆորումից ի վեր անցած մեկ տարվա ընթացքում ի հայտ են եկել նոր լարվածության օջախներ, իսկ առկա հակամարտությունները չեն մարել։ Բացի Իրանի հետ պատերազմի հավանականությունից (որի մասին ավելի վաղ նշել էի), առկա են զինված բախումներ Պակիստանի և Աֆղանստանի միջև, շարունակվող բարձր լարվածություն Եթովպիայի և Էրիտրեայի միջև, պատերազմներ Սուդանում, Գազայում և Լիբանանում (որոնցում ներգրավված է Իսրայելը), ինչպես նաև շարունակվող հակամարտությունն Ուկրաինայում։
Արդյոք այն, ինչի մենք ականատեսն ենք լինում, ընդամենը ժամանակավոր տեղաշա՞րժ է՝ «Թրամփի դարաշրջա՞ն», թե՞ այդ փոփոխություններն ավելի խորքային բնույթ ունեն։ Շատ ռազմավարագետներ, այդ թվում՝ ԵՄ-ից և Մեծ Բրիտանիայից (որոնք հայտնվել են միջազգային կարևոր հարցերի շուրջ քննարկումներից դուրս), հույսեր են կապում նոյեմբերի 3-ից (այսպես կոչված՝ միջանկյալ ընտրությունների օրը) հետո ԱՄՆ-ի քաղաքականության փոփոխության հետ՝ ակնկալելով հանրապետականների պարտությունը։ Սակայն իրականում քիչ հավանական է, որ ԱՄՆ-ի քաղաքականության հիմնարար ուղեգիծը կփոխվի. առավելագույնը՝ կարող ենք ականատես լինել ոճային փոփոխությունների, այլ ոչ թե բովանդակային։
Այսօր Միացյալ Նահանգները հրաժարվել է նախկին ռազմավարություններից, որոնք չեն հասել իրենց նպատակին՝ միաբևեռ աշխարհի պահպանմանը, պարզապես այն պատճառով, որ այլևս գոյություն չունի նման համակարգը պահպանելու համար անհրաժեշտ տնտեսական, քաղաքական և նույնիսկ ռազմական հզորությունը։ ԱՄՆ-ն այժմ ստիպված է հարմարվել այս նոր իրողությանը՝ ապահովելով իր համար ամուր դիրքեր և կենտրոնացնելով հնարավորինս շատ արևմտյան ռեսուրսներ իր սահմաններում։ Այս միտումը հստակ երևում է, օրինակ, արդյունաբերական արտադրությունը Եվրոպայից և Ասիայից Միացյալ Նահանգներ տեղափոխելու գործընթացում։ «Ամերիկյան քաղաքականությունն այժմ հանգում է հենց սրան՝ «Ամերիկան Սիրելի՛ բարեկամներ,
Մեր ֆորումի նպատակն է նպաստել տնտեսական և սոցիալական զարգացմանը, հատկապես միջազգային ասպարեզում հակամարտություններով նշանավորված այս ժամանակաշրջանում։ Մեր քաղաքացիական պարտքն է նախաձեռնել հնարավորինս խորը և ընդգրկուն երկխոսություն ֆորումի մասնակիցների միջև՝ միասնաբար վերլուծելու ներկայիս պատմական գործընթացը, ինչպես նաև դրա կարճաժամկետ և միջնաժամկետ հեռանկարները։ Հուսով եմ, որ տեսակետների, գաղափարների և առաջարկների այս փոխանակումը ոչ միայն կնպաստի այն իրական պատմական և աշխարհաքաղաքական իրավիճակի գիտակցմանը, որում մենք ապրում և գործում ենք, այլև կօգնի հասկանալ այն պատասխանատվությունը, որը կրում է մեզանից յուրաքանչյուրը. պատասխանատվություն՝ ակտիվորեն նպաստելու մարդկային հանրության տնտեսական և սոցիալական զարգացմանը։ Այս համատեքստում կարևոր դեր են խաղում ձեռնարկություններն ու գործարար ոլորտը։
Ինչ վերաբերում է Մերձավոր Արևելքում առկա լայնածավալ և չափազանց բարդ ճգնաժամին, ապա ներկայումս դրա երկարաժամկետ լուծումը տեսանելի չէ, թեև այս վիճակը շարունակվում է արդեն տասնամյակներ։ Այն, ինչ փոխվել է, ներգրավված տարածաշրջանային և տարածաշրջանից դուրս գտնվող դերակատարների թիվն է. Իսրայել և Իրան, Պարսից ծոցի միապետություններ, Լիբանան, Չինաստան, Ռուսաստան, Պակիստան, Թուրքիա, Միացյալ Նահանգներ և շատ ուրիշներ։ Այլևս չկան հստակ գերիշխող ուժեր։ Վերցնենք, օրինակ, Եմենի հուսիներին. մի խումբ, որի գոյության մասին մինչև վերջերս գիտեին միայն սակավաթիվ մասնագետներ։ Այսօր նրանք դարձել են միջազգային նշանակալի գործոն, և նրանց այլևս չի կարելի դիտարկել պարզապես որպես սանդալներ հագած «էկզոտիկ» լեռնային պարտիզաններ։
Այս մասնատվածությունը մասամբ արտացոլում է Մերձավոր Արևելքում առկա տարբեր ճամբարների ներուժը՝ է՛լ ավելի բարդացնելով միջազգային իրավիճակն ու լուծումների որոնումը, մինչդեռ շարունակվում են նոր ավերածություններն ու մարդկային տառապանքները։ Արդյոք կա՞ ելք այս փակուղուց։ Ողջամիտ կլինի ենթադրել, որ այս՝ հավերժ թվացող հակամարտությունը կարող է պարզապես «սառեցվել»՝ հասնելով ժամանակավոր հավասարակշռության, սակայն կրկին բռնկվելու է, երբ կուտակված լարվածությունը հասնի կրիտիկական կետի։ Մենք նման բան բազմիցս տեսել ենք։ Իսկապես հուսով եմ, որ սխալվում եմ։
Մյուս խոշոր ճգնաժամը, որն ընթանում է ներկայումս՝ Ուկրաինայում, խորը պատմական արմատներ չունի. հենց այդ պատճառով էլ այն մոտ ապագայում երկարաժամկետ կարգավորման հնարավորություն է պարունակում։ Ցավոք, հաշվի առնելով հիմնական դերակատարների ներկայիս դիրքորոշումները՝ շատ բան, եթե ոչ ամեն ինչ, կախված կլինի ռազմաճակատում տիրող իրավիճակից, որը, կարծես, արագորեն փոխվում է։ Ամեն դեպքում, հակամարտությունը կլուծվի քաղաքական ճանապարհով՝ բանակցությունների միջոցով, երբ բոլոր կողմերը գիտակցեն, որ նման ելքն անխուսափելի է։ Մենք դեռ այդ փուլին չենք հասել, թեև թունելի վերջում արդեն լույս է նշմարվում։
Այս տեսակետի օգտին է խոսում մի փաստ. ավելի ու ավելի շատ դերակատարներ են քայլեր ձեռնարկում այդ ուղղությամբ։ Նախկինում արդեն նշել եմ Թուրքիայի դրական դերակատարման մասին։ Վերջերս նույնիսկ այնպիսի հսկա պետություն, ինչպիսին Հնդկաստանն է՝ մի երկիր, որը սովորաբար նախընտրում է մնալ ուրիշների հակամարտություններից դուրս և իրադարձություններին հետևել հեռվից, ներկայացրել է Ուկրաինայի վերաբերյալ իր խաղաղ նախաձեռնությունները։ Սա կարևոր նորություն է։
Հակամարտությունը լուծելու գաղափարն արդեն իսկ օդում է։ Եթե մի կողմ դնենք հռետորաբանությունը և նայենք իրական վիճակին, ապա՝ դուր գա դա որևէ մեկին, թե ոչ, հենց Միացյալ Նահանգներն ու Ռուսաստանն են, որ ճիշտ պահին, քաղաքական և ռազմական իրողությունների հիման վրա, վերջնականապես որոշելու են այս հակամարտության ճակատագիրը։ ԱՄՆ-ի և Ռուսաստանի միջև հարաբերությունների զարգացման դրական դինամիկան լավատեսության հիմքեր է տալիս։
Բայց ի՞նչ պետք է անել հիմա։ Կարևոր է գիտակցել, որ ներկայիս Նրանց սպասում է անփառունակ վախճան։ Այնուամենայնիվ, իրադարձությունների այս օբյեկտիվ ընթացքը կարող է արագանալ մեր հավաքական, նպատակաուղղված ջանքերի շնորհիվ՝ խթանելով քաղաքակիրթ քաղաքական և հասարակական երկխոսությունը։ Սա հատկապես վերաբերում է ընկերությունների և գործարար ոլորտի դերին, որոնք կարող են զգալի ազդեցություն ունենալ կառավարությունների վրա. կառավարությունների, որոնք հաճախ պասիվորեն համակերպվում են ինստիտուցիոնալ կառույցների կամ վերազգային ռազմական համաձայնագրերի կողմից պարտադրված քաղաքական և տնտեսական որոշումներին։
Միջնաժամկետ և երկարաժամկետ հեռանկարում մենք կդառնանք բազմաբևեռ աշխարհի մի մասը՝ աշխարհի, որը ձևավորվում է արդեն երկար տարիներ։ Դրա ի հայտ գալը խորհրդանշում են այնպիսի կազմակերպություններ, ինչպիսիք են BRICS-ը, Շանհայի համագործակցության կազմակերպությունը (ՇՀԿ) և Եվրասիական տնտեսական միությունը (ԵԱՏՄ)։ Սակայն, որպեսզի այս աշխարհը ձևավորվի և զարգանա խաղաղ, արդար և ներառական կերպով, անհրաժեշտ են ոչ միայն մասնակից պետությունների նվիրված, համակարգված և վճռական ջանքերը, այլև մեզանից յուրաքանչյուրի ներդրումը՝ որպես մարդկային հանրության պատասխանատու անդամների։ Ամենից առաջ, սա պահանջում է տարբեր տնտեսական սուբյեկտների, ընկերությունների և բիզնես կառույցների ներգրավվածությունը, որոնք հանդիսանում են տնտեսական և սոցիալական զարգացման հիմնական շարժիչ ուժերը։ Նրանք պետք է տնտեսության կարիքներն ու մարդկային բարեկեցությունը վեր դասեն քաղաքական, կառավարական և վարչական վերնաշինվածքից։ «Սա է բիզնես դիվանագիտության իրական հումանիստական առաքելությունը», — նշել է Ֆալիկոն։
