ԱՄՆ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսի այցը Երևան և խաղաղ նպատակներով միջուկային էներգիայի օգտագործման ոլորտում համագործակցության մասին «1-2-3 համաձայնագրի» շուրջ բանակցությունների ավարտի վերաբերյալ հայտարարությունները կրկին թեժացրել են հայկական ատոմային էներգետիկայի ապագայի շուրջ քննարկումները։ Ի՞նչ են իրականում առաջարկում Վաշինգտոնն ու Մոսկվան։ Արդյոք ԱՄՆ-ի հետաքրքրությունը զուտ տնտեսակա՞ն է, թե՞ դրա հետևում թաքնված է տարածաշրջանից Ռուսաստանին դուրս մղելու աշխարհաքաղաքական հաշվարկ։ Եվ պատրա՞ստ է արդյոք Հայաստանի էներգահամակարգը դառնալ փորձարարական հարթակ ամերիկյան նորագույն, բայց դեռևս չփորձարկված տեխնոլոգիաների համար։ VERELQ-ի հետ զրույցում Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի Չինաստանի և ժամանակակից Ասիայի ինստիտուտի Կովկասի բաժնի առաջատար գիտաշխատող, էներգետիկ անվտանգության հարցերով փորձագետ Վահե Դավթյանը մանրամասն վերլուծում է նոր ԱԷԿ-ի կառուցման շուրջ ստեղծված իրավիճակը։ Այն մասին, թե ինչու են փոքր մոդուլային ռեակտորները (ՓՄՌ) դեռևս մնում «անհասանելի երազանք», ինչու Փաշինյանի կառավարությունը ամերիկյան պատվիրակության մեկնումից անմիջապես հետո խոսեց Մեծամորի ԱԷԿ-ի շահագործման ժամկետի երկարաձգման մասին, և թե ինչու առանց երկրի ինդուստրալացման նոր կայանը կարող է դառնալ ավելորդ շքեղություն՝ կարդացեք մեր հարցազրույցում։ Լուսանկարում Վահե Դավթյանն է VERELQ. Պարոն Դավթյան, եկեք սկսենք ԱՄՆ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսի վերջին հայտարարությունից։ Նա նշեց, որ «1-2-3 համաձայնագրի» շուրջ բանակցությունները փաստացի ավարտված են, և վերջնական հաստատումից հետո կողմերը կարող են անցնել տեխնոլոգիաների փոխանցմանը, գնումներին և այլն։ Ո՞րն է ԱՄՆ-ի շահը Հայաստանին իր ատոմային տեխնոլոգիաները փոխանցելու հարցում։ Եվ որքանո՞վ են մոդուլային ռեակտորների գնման մասին խոսակցություններն իրատեսական գործնական հարթության վրա՝ հաշվի առնելով փորձագետների կարծիքն առ այն, որ հենց Միացյալ Նահանգներում այդ տեխնոլոգիաները դեռևս վերջնականապես մշակված և փորձարկված չեն։ Վահե Դավթյան. Սկսենք նրանից, որ «1-2-3 համաձայնագիրը» դեռևս չի նախատեսում տեխնոլոգիաների անմիջական փոխանցում այս կամ այն կողմին։ Տվյալ համաձայնագիրը ենթադրում է տեխնոլոգիաների մատակարարման սահմանափակումների վերացում։ Այսինքն՝ դրանից հետո դեռ սպասվում է բանակցությունների բավականին լուրջ փուլ, տեխնիկատնտեսական հիմնավորումների մշակում և այլն, որպեսզի որոշվի, թե կոնկրետ ինչ տեխնոլոգիաներ, ինչ ծավալով և ինչ գնով են մատակարարվելու Հայաստան։ Այո, հանվում է ռազմավարական շրջանակը, վերացվում են օրենսդրական արգելքները, որոշվում են հայ-ամերիկյան ատոմային փոխգործակցության ռազմավարական ուրվագծերը։ Բայց սա առայժմ դիվանագիտական քայլ է։ Ելնելով կնքված «1-2-3 համաձայնագրից»՝ ատոմային էներգետիկայի ոլորտում «գետնի վրա» անմիջական փոխգործակցության մասին խոսելը դեռ վաղ է։ Իրականում, ես այստեղ հեծանիվ չեմ հորինում. այդպիսին է իրավական կարգավորումը, բավական է ուշադիր կարդալ համապատասխան օրենքը։ Ո՞րն է Միացյալ Նահանգների շահը։ Ակնհայտ է, որ այդ շահը հանգում է գործոնների երկու խմբի՝ տեխնիկատնտեսական և աշխարհաքաղաքական։ Տեխնիկատնտեսական շահը կայանում է նրանում, որ, ինչպես ճիշտ նկատեցիք, բուն ԱՄՆ-ում դեռևս չկա փորձարկված փոքր մոդուլային ռեակտոր (ՓՄՌ)։ Եթե չեմ սխալվում, առաջին ՓՄՌ-ն շահագործման կհանձնվի միայն 2031 թվականին։ Ընդ որում, ես ուշադիր հետևում եմ ամերիկյան կարգավորող մարմնի՝ բացառապես ատոմային էներգետիկայով զբաղվող հանձնաժողովի դիրքորոշմանը։ Նրանց կայքում պարբերաբար հայտնվում են զեկույցներ և հայտարարություններ այն մասին, որ այսօր ԱՄՆ-ում իրականացվող նախագծերը բախվում են լուրջ խնդիրների երկու հիմնական ուղղություններով։ Առաջինը արտադրվող էլեկտրաէներգիայի ինքնարժեքն է։ Նախագծային ինքնարժեքն ի սկզբանե գերազանցում է այն սակագները, որոնք դրված են եղել կարգավորողի կողմից հաստատված բիզնես-պլանի հիմքում։ Իրականացման ընթացքում պարզվել է, որ գինը շատ ավելի բարձր է լինելու։ Երկրորդը ցանցերին միանալու խնդիրն է, ինչը նույնպես ենթադրում է լուրջ ֆինանսական ներդրումներ։ Սա կոնվենցիոնալ ԱԷԿ չէ, որը, համաձայն առկա գիտատեխնիկական դպրոցի և ավանդույթների, կարելի է պարզապես միացնել ընդհանուր ցանցին և շահագործել։ Քանի որ տեխնոլոգիան փորձարկված չէ, այն ենթադրում է նոր լուծումներ նաև էներգահամակարգին ինտեգրվելու առումով։ Ամերիկյան կարգավորող մարմինը պարբերաբար արձանագրում է սա։ ԱՄՆ-ի շահն այստեղ կայանում է նրանում, որ ընտրի համապատասխան հարթակ (դրանք կարող են մի քանիսը լինել)՝ այս նախագծի հնարավոր փորձարկման համար, որպեսզի հասկանա, թե որքանով կարող է ՓՄՌ-ն արդյունավետ լինել գործնականում։ Ցավոք, սա ամենադրական սցենարը չէ Հայաստանի համար, որը, հաշվի առնելով մոդելի չփորձարկված լինելը, փաստացի վերածվում է փորձադաշտի։ Երկրորդ պահը աշխարհաքաղաքական է։ Մենք ականատես ենք լինում Հարավային Կովկասում անվտանգության համակարգի և ուժերի հավասարակշռության վերաձևավորմանը։ Այստեղ ռուսական ազդեցության առանցքային գործոններից մեկը, իհարկե, խաղաղ ատոմն է։ Ռուսաստանի դուրսմղումը և այստեղ ամերիկյան տեխնոլոգիաների ապահովումը, ամերիկյան փոքր մոդուլային ռեակտորի կառուցումը, բնականաբար, ստեղծում է առնվազն հակակշիռ ռուսական ատոմային ազդեցությանը։ Բայց հուսադրող է այն, որ Վենսի մեկնելու հաջորդ օրը վարչապետ Փաշինյանը խորհրդարանում հայտարարեց. «Եկեք երկարաձգենք գործող էներգաբլոկի շահագործման ժամկետը մինչև 2046 թվականը, ներուժ կա»։ Սա այն է, ինչի մասին խոսվում էր երկար տարիներ։ VERELQ. Հասկանում եմ, որ խոսքը «Ռոսատոմի» մասնակցությամբ երկարաձգման մասի՞ն է։ Վահե Դավթյան. Մասնակցությամբ, իհարկե։ Եվ արդիականացման աշխատանքներն են իրականացվել «Ռոսատոմի» կողմից, և առհասարակ մինչև 2046 թվականը երկարաձգելու գաղափարը նույնպես «Ռոսատոմինն» է, որը բազմիցս հանդես է եկել այդ առաջարկով։ Ուստի, ինձ թվում է, Երևանում նույնպես սկսում են հասկանալ՝ այո, մի կողմից Վաշինգտոնի հետ ձևավորված դիվանագիտական դինամիկան շատ դրական է, լավն է և պատմականորեն աննախադեպ։ Բայց «գետնի վրա» մենք չենք կարող հիմա ուղղակի վերցնել և հրաժարվել մեր ավանդական ատոմակայանից՝ արդեն փորձարկված, գիտական դպրոցի առկայությամբ, հօգուտ մի տեխնոլոգիայի, որի մասին մեզ դեռ քիչ բան է հայտնի։ Այստեղից էլ՝ կառավարության ղեկավարի համապատասխան հռետորաբանությունը։ VERELQ. Այդ դեպքում հարց է առաջանում. եթե հայկական կողմը (այսօր այդ մասին հայտարարեց նաև Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի ղեկավարը) գրավիչ է համարում ԱՄՆ-ի առաջարկը ՓՄՌ-ի կառուցման վերաբերյալ, բայց միևնույն ժամանակ մենք լսում ենք պարբերական բանակցությունների և առաջարկների մասին Ռուսաստանից, Ֆրանսիայից, Հարավային Կորեայից և այլն, արդյոք սա որոշակի առևտրային ռազմավարությո՞ւն է։ Փորձո՞ւմ է արդյոք Երևանը այս կերպ գին իջեցնել և ապագա գործընկերոջից իր համար ավելի շահավետ պայմաններ կորզել։ Վահե Դավթյան. Կարծում եմ՝ դա ավելի քան տրամաբանական է հնչում։ Հատկապես հաշվի առնելով այն, որ Հայաստանի կառավարության սեղանին դրված է ընդամենը երկու իրական առաջարկ՝ «բանալին՝ ձեռքին» սկզբունքով։ Ֆրանսիական, հարավկորեական և չինական առաջարկները, որոնց մասին խոսվում է, զրոյից ԱԷԿ կառուցելու նախագծեր չեն, այլ առաջարկներ՝ ատոմային տեխնոլոգիաների զարգացման ոլորտում համագործակցության վերաբերյալ։ Իրական նախագծեր առաջարկում են միայն երկու պետություն։ Դա ԱՄՆ-ն է՝ AP300 նախագծով (Westinghouse-ի AP1000-ի հիման վրա), և Ռուսաստանը։ Ընդ որում, «Ռոսատոմը» միաժամանակ երեք նախագիծ է առաջարկում՝ 1200 ՄՎտ հզորությամբ մեծ էներգաբլոկ, միջին հզորության բլոկ (600 ՄՎտ) և, հաշվի առնելով Հայաստանում նկատվող միտումը հօգուտ փոքր ատոմային էներգետիկայի, «ՌԻՏՄ-200Ն» մոդելը։ Այն նույնը, որը կիրառվում է «Ակադեմիկոս Լոմոնոսով» սառցահատի վրա և գործում է սեյսմիկ ու կլիմայական շատ լուրջ պայմաններում։ Քանի որ գործընթացը հիմնականում ընթանում է փոքր մոդուլային ռեակտորների շուրջ, և կա, ըստ էության, երկու առաջարկ, կարծում եմ, որ այո՝ Երևանը փորձում է ստանալ ավելի շահավետ պայմաններ։ Եվ ոչ միայն ատոմային էներգետիկայի ոլորտում։ Մենք հասկանում ենք, որ կան մի շարք հարակից ոլորտներ, և ատոմային էներգետիկան ռազմավարական երկխոսության կարևոր ցուցիչ է։ Սակարկելով նպաստավոր պայմաններ՝ Հայաստանը փորձում է բարելավել իր դիրքերը ոչ միայն էներգետիկայում, այլև ընդհանուր առմամբ արտաքին քաղաքականության և անվտանգության քաղաքականության կառուցման հարցում։ VERELQ. Եթե նայենք ապագային առանց էմոցիաների և «չոր մնացորդում»։ Հաշվի առնելով, որ խոսվում է Մեծամորի ԱԷԿ-ի շահագործման ժամկետը մինչև 2036 թվականը, իսկ հետո, հնարավոր է, ևս 10 տարով երկարաձգելու մասին, ինչպես նաև հաշվի առնելով վերականգնվող էներգիայի աղբյուրների էքստենսիվ զարգացումը, իրո՞ք Հայաստանին անհրաժեշտ է նոր ատոմակայան։ Արդարացվա՞ծ է այն «գին-որակ» հարաբերակցության և երկրի էներգատարության տեսանկյունից։ Վահե Դավթյան. Այստեղ կա մի քանի ասպեկտ։ Կփորձեմ առանց էմոցիաների և հայեցակարգային շրջանակների։ Չոր մնացորդում ունենք հետևյալը. էներգետիկ զարգացումը միշտ պետք է փոխկապակցված լինի տնտեսության հետ։ Ունե՞նք արդյոք տնտեսական զարգացման երկարաժամկետ տեսլական։ Գիտե՞նք, թե ինչ տնտեսական մոդել ենք կիրառում հիմա և ինչ տնտեսություն ենք ուզում ունենալ 10 տարի անց։ Որքան հասկանում եմ՝ ոչ, նման ռազմավարություն չկա։ Այստեղից էլ չկա հստակություն, թե ինչ հզորություններ են մեզ պետք։ Ես կարող եմ զուգահեռ անցկացնել Վրաստանի հետ։ Վրացիները հստակ ասում են, որ մինչև 2030 թվականը իրենց էլեկտրաէներգիայի պահանջարկը կաճի մինչև 23 միլիարդ կՎտ⋅ժ։ Հիմա նրանք արտադրում են լավագույն դեպքում 14 միլիարդ, ուստի դինամիկ կերպով զարգացնում են հիդրոէներգետիկան և այլ ուղղություններ։ Ինչո՞ւ։ Որովհետև էներգետիկ զարգացման ռազմավարությունը օրգանապես ներհյուսված է երկրի տնտեսական ապագայի ընդհանուր տեսլականի մեջ։ Մեզ մոտ, ցավոք, դա չկա։ Եթե ելնենք ընթացիկ իրողություններից, ապա զուտ կոմերցիոն առումով (ոչ ռազմավարական) նոր ԱԷԿ-ի կառուցման հարցը կարող է կասկածի տակ դրվել։ Ինչո՞ւ։ Որովհետև մեր տնտեսությունում իրավիճակը հանգում է ապաինդուստրիալացման մեգամիտմանը։ Մեզ մոտ ծառայությունների և առևտրի տնտեսություն է, որոնք առանձնապես էներգատար չեն և մեծ արտադրական հզորությունների կարիք չունեն։ Եվ վերականգնվող էներգիայի աղբյուրների այն ինտենսիվ զարգացումը, որը մենք տեսնում ենք, կարող է ծածկել ներքին պահանջարկը, եթե պահպանենք տնտեսական ներկայիս պրոֆիլը։ Բայց եթե մենք խոսում ենք.ա) Հարավային Կովկասում կոմունիկացիաների համալիր ապաշրջափակման մասին (պաշտոնապես Երևանը դրան է ձգտում),բ) արտադրական հզորությունների զարգացման, ներդրումների ներգրավման և հավելյալ արժեք ապահովող տնտեսության ձևավորման մասին,ապա այդ դեպքում մեզ, բնականաբար, պետք են մեծ գեներացնող հզորություններ, մասնավորապես՝ ատոմային էներգետիկա։ Եթե մենք մեզ դիտարկում ենք ապաշրջափակված տարածաշրջանի համատեքստում՝ որպես երկիր, որը պատրաստվում է ոչ թե ներկրել, այլ արտահանել էլեկտրաէներգիա (հատկապես հաշվի առնելով Ադրբեջանի էներգահամակարգի հետ հնարավոր միացումը և «Հյուսիս-Հարավ» միջանցքի աշխատանքը դեպի Իրան և Վրաստան), ապա մեզ ԱԷԿ է պետք։ Ատոմակայանը, ի տարբերություն վերականգնվող աղբյուրների, ունի բարձր ՕԳԳ և ապահովում է կայուն բազային գեներացիա։ Այսինքն՝ առաջին հարցը ինդուստրիալացման հարցն է։ Եթե զարգացնելու ենք արդյունաբերությունը, այլ ոչ թե մնանք առևտրի և սպասարկման մակարդակում, ԱԷԿ-ը մեզ անպայման պետք է։Երկրորդ հարցը արտահանումն է։ Եթե գնում ենք ապաշրջափակման ճանապարհով և պատրաստվում ենք արտահանել էլեկտրաէներգիա՝ որպես բարձր տեխնոլոգիական ապրանք՝ բարձր հավելյալ արժեքով, մեզ ԱԷԿ է պետք։ Բայց եթե հարցը դիտարկենք ընթացիկ տնտեսական պրոֆիլի շրջանակներում, ապա, թերևս, կարելի է խորհել այն մասին՝ արդյոք մեզ պե՞տք է նոր կայան։ Եվ ընդհանուր առմամբ, էներգետիկայում և տնտեսության մեջ գոյություն ունի առաջանցիկ զարգացման հայեցակարգ։ Դրա էությունն այն է, որ պետությունը կառուցում է էներգետիկ օբյեկտ ոչ թե կոնկրետ տարածաշրջանում ընթացիկ պահանջարկը բավարարելու, այլ հեռանկարային նպատակով։ Նման օբյեկտի խնդիրն է դառնալ ապագա տնտեսական ակտիվության կատալիզատոր՝ խթանել արտադրությունը, ներգրավել նոր ենթակառուցվածքներ և նույնիսկ նպաստել նոր քաղաքների ձևավորմանը: Այսպիսով, այս հայեցակարգի իրագործումը կախված է պետության ռազմավարական տեսլականից և քաղաքական կամքի դրսևորումից։