Դոնալդ Թրամփի հովանու ներքո ստեղծվող «ԹՐԻՓՓ» (TRIPP) նախագիծը, մանրամասները ներկայացվեցին Հայաստանի ԱԳ նախարար Արարատ Միրզոյանի և ԱՄՆ պետքարտուղար Մարկո Ռուբիոյի համատեղ հայտարարության մեջ, հանրային դաշտում ներկայացվեցին որպես Հայաստանի ապաշրջափակման և տարածաշրջանային խաղաղության բանալի։ Սակայն փայլուն խոստումների հետևում իշխանության ընդդիմախոսները տեսնում են տնտեսական և ինքնիշխանությանը վերաբերող ռիսկեր։ Ինչո՞ւ է ամերիկյան կողմը վերցնում բաժնեմասի առյուծի բաժինը՝ 74%-ը, և արդյոք սա դասական ներդրո՞ւմ է, թե՞ ռազմավարական օբյեկտի կառավարման զիջում։ Ի՞նչ վտանգներ է պարունակում «Ֆրոնտ օֆիս - բեք օֆիս» մոդելը, և ինչո՞ւ է տնտեսագետ Սուրեն Պարսյանը դրանում տեսնում «ռասիստական տրամաբանություն» ադրբեջանական կողմից։ VERELQ-ը զրուցել է տնտեսագետ Սուրեն Պարսյանի հետ՝ հասկանալու համար, թե ինչ գին է վճարելու Հայաստանը ամերիկյան անվտանգային «հովանոցի» դիմաց, և ինչու 2029 թվականը կարող է դառնալ շրջադարձային կետ։ Լուսանկարում Սուրեն Պարսյանն է VERELQ - Փաստաթղթում նշվում է, որ ստեղծվելիք «ԹՐԻՓՓ զարգացման ընկերությունում» ԱՄՆ-ն սկզբնական փուլում ունենալու է 74% բաժնեմաս, իսկ կառուցապատման իրավունքը տրվում է 49 տարով՝ ևս 50 տարով երկարաձգման հնարավորությամբ։ Տնտեսագիտական տեսանկյունից՝ սա նմա՞ն է դասական օտարերկրյա ներդրման, թե՞ ավելի շատ հիշեցնում է ենթակառուցվածքի կոնցեսիոն կառավարում, որտեղ պետությունը փաստացի զիջում է ռազմավարական օբյեկտի տնտեսական վերահսկողությունը։ Արդյոք 26% մասնաբաժինը Հայաստանին տալի՞ս է որոշումների վրա ազդելու իրական լծակներ։ Սուրեն Պարսյան - 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին կնքված Վաշինգտոնյան համաձայնագրով նախատեսվում էր, որ պետք է ստեղծվի «ԹՐԻՓՓ»-ը, որը թույլ կտա ապաշրջափակել Հայաստանը և կստեղծի տարանցիկ բեռնափոխադրման հնարավորություն տարածաշրջանի երկրների համար։ Միանշանակ է, որ «ԹՐԻՓՓ»-ի ստորագրման թիվ մեկ շարժառիթը Հայաստանի համար եղել է քաղաքական։ Գաղտնիք չէ, որ Ադրբեջանը և Թուրքիան սպառնալիք էին Հայաստանի համար, պարբերաբար ագրեսիա են ցուցաբերում, և հայկական կողմը փորձեց ստորագրման միջոցով զսպել ադրբեջանական և թուրքական ագրեսիվ քաղաքականությունը։ Բացի քաղաքական ենթատեքստ ունենալուց, այն նաև կարող է կարևոր տնտեսական նախագիծ լինել, եթե գործի իրապես փոխադարձ շահերի ու հետաքրքրությունների հիման վրա, և դրա միջոցով չփորձեն անտեսել կամ ոտնահարել Հայաստանի հնարավորություններն ու իրավունքները։ Ներկա փուլում իրականացվում է քաղաքական պայմանավորվածությունը, ըստ որի՝ պետք է ստեղծվի հայ-ամերիկյան ընկերություն, որի բաժնետոմսերի 74%-ը պետք է բաժին ընկնի ամերիկյան կողմին, իսկ 26%-ը՝ հայկական կողմին։ Այս հարաբերակցությունը, ինչպես նաև ենթակառուցվածքների շահագործման բնույթը Հայաստանում նախադեպը չունեն։ Մենք չենք կարող սա նույնականացնել մեր նախկին համաձայնագրերի հետ, օրինակ՝ երկաթուղու կոնցեսիոն կառավարման կամ այլ խոշոր ներդրումային ծրագրերի հետ։ Ըստ իս՝ այն ունի և՛ ներդրումային ծրագրի բովանդակություն, և՛ կոնցեսիոն կառավարման որոշակի մեխանիզմներ, քանի որ վերջիվերջո հայկական կողմը իր տարածքի շահագործումը 49, այնուհետև ևս 50 տարով զիջում է կամ կիսում է ամերիկյան կողմի հետ։ Նմանատիպ օրինակներ կան Աֆրիկայի մի շարք երկրներում, որտեղ Չինաստանը կառուցել է, օրինակ, երկաթուղի դեպի նավահանգիստ, այնուհետև որոշակի ժամանակ անց՝ իր ծախսերը հանելուց կամ տվյալ երկրի հետ նոր հարաբերություններ հաստատելուց հետո, այդ երկաթուղին փոխանցել է տվյալ երկրին։ Կոնկրետ 76/24 հարաբերակցությունն ինչպես է որոշվել և արդյոք արդար է, կդժվարանամ պատասխանել, քանի որ հայտնի չէ ներդրումային մասը՝ արդյոք ամերիկյա՞ն կողմն է ամբողջությամբ ներդրում կատարել, թե՞ ոչ։ Երկրորդ՝ ի՞նչ պարտավորություններ է ստանձնել հայկական կողմը հողերի հետ կապված։ Օրինակ՝ կառուցվելիք երկաթգծի համար հողերի օտարման հարց է առաջանալու, տարբեր ծախսեր են գոյանալու. ո՞վ է դա լուծելու, ամերիկյա՞ն կողմն է վճարում, թե՞ հայկական կողմը պետք է հողերն ազատի և փոխանցի հայ-ամերիկյան ընկերությանը։ Այսինքն՝ կան բազմաթիվ տեխնիկական կողմեր, որոնք թույլ չեն տալիս լիարժեք գնահատել այս նախագիծը։ VERELQ - Փաստաթղթի առանցքային կետերից է «Ֆրոնտ օֆիս - բեք օֆիս» մոդելը, որտեղ մասնավոր օպերատորը շփվում է հաճախորդի հետ, իսկ պետությունը՝ իրականացնում անվտանգությունն ու մաքսային վերջնական ձևակերպումը։ Արդյոք սա էլեգանտ լուծո՞ւմ է՝ շրջանցելու Ադրբեջանի պահանջած «միջանցքային» տրամաբանությունը, թե՞, հակառակը, ստեղծում է մի իրավիճակ, երբ Հայաստանի ինքնիշխանությունը մնում է թղթի վրա, իսկ ռեալ հոսքերը կառավարում է ամերիկյան կողմը։ Ինչպե՞ս է սա աշխատելու լոգիստիկ տեսանկյունից։ Սուրեն Պարսյան - Հայ-ամերիկյան փաստաթղթում նշված է, որ պետք է գործի «ֆրոնտ օֆիս - բեք օֆիս» մոդելը, և հատուկ ընդգծված է, որ հայկական կողմը պետք է վերանայի իր ընթացակարգերը օրենքների և միջազգային պայմանագրի հիման վրա՝ որոշակի արտոնյալ կամ բացառիկ հնարավորություններ տրամադրելով ադրբեջանական կողմին այդ տարածքով բեռներ փոխադրելու համար։ Այստեղ նշվում է նաև փոխադարձության սկզբունքը, ըստ որի՝ կողմերը փոխադարձաբար տրամադրում են արտոնություններ և առավելություններ։ Սակայն հարց է առաջանում՝ արդյոք Ադրբեջանը պահպանելո՞ւ է այս ընթացակարգը հայկական ընկերությունների կամ բեռների համար։ Ամբողջ այս «ֆրոնտ օֆիս - բեք օֆիս» գաղափարն այն է, որ բեռների կամ ուղևորների փոխադրման ժամանակ հնարավորինս բացառվի շփումը հայ մաքսավորների կամ Հայաստանի մաքսային իշխանությունների հետ, գործեն վերահսկողական ժամանակակից համակարգեր։ Այս սկզբունքի կիրառությունը, ըստ էության, ադրբեջանական կողմի պահանջն է, և կարծես թե սրա մեջ որոշակի ռասիստական տրամաբանություն կա, քանի որ նրանք բացառում են հայ մաքսավորի հետ շփումը կամ որևէ հայի վերահսկողության տակով անցնելը։ Նույն տրամաբանությամբ՝ արդյոք հայկական կողմի կամ Հայաստանի բեռները նույն ընթացակարգով են անցնելու Ադրբեջանի տարածքով։ Սա հարց է, որ պետք է պարզաբանվի, որովհետև եթե կիրառված է փոխադարձության սկզբունքը, ապա դա պետք է լինի բոլոր մակարդակներում՝ ոչ միայն տարանցիկ վճարների, այլև ընթացակարգերի մասով։ Առհասարակ, այս մոդելը բավականին ժամանակակից է և լայն տարածում ունի աշխարհում, բայց խնդիրը կայանում է նրանում, թե ադրբեջանական կողմը սա ինչպես է հասկանում և մեկնաբանում՝ արդյոք սա վերապահված է միայն Հայաստանի իշխանությա՞նը, և Հայաստանը միակողմանի պարտավորությու՞ն է ստանում։ Բացի այդ, այս մոդելի կիրառությամբ Հայաստանը նախադեպ է ստեղծում։ Այս նախադեպը կարող է նաև այլ պահանջների առիթ դառնալ։ Օրինակ՝ մի օր վրացական կամ իրանական կողմը նույնպես կարող են պահանջել «ֆրոնտ օֆիս - բեք օֆիս» մոդելով սպասարկվել կամ մաքսային վերահսկողություն անցնել։ Հայկական կողմը ստիպված կլինի փորձել նմանատիպ ծառայություն մատուցել նաև մյուս երկրներին, հակառակ դեպքում կստացվի խտրական մոտեցում։ Այս մասով, կարծում եմ, բավականին լուրջ աշխատանք կա անելու տեխնիկական և կազմակերպչական առումով, որպեսզի կարողանանք այս ամենը կյանքի կոչել։ Անշուշտ, այստեղ շատ կարևոր է նաև ամերիկյան աջակցությունը՝ վերապատրաստումների և տեխնիկական վերազինման առումով, ինչը, կարծում եմ, բավականին ժամանակատար և աշխատատար գործընթաց է լինելու։ VERELQ - Նախագիծը շեշտադրում է Տրանս-Կասպյան ուղին և Կենտրոնական Ասիայի կապը Եվրոպայի հետ։ Տարածաշրջանային լոգիստիկայի տեսանկյունից՝ ինչո՞ւ պիտի բեռնափոխադրողը կամ Ադրբեջանը ընտրեն այս ուղին, եթե գործում է Վրաստանով անցնող կայացած երթուղին։ Ո՞րն է այս նախագծի տնտեսական մրցակցային առավելությունը, եթե մի կողմ դնենք քաղաքական ճնշումը։ Արդյոք սա մարտահրավեր չէ՞ նաև Իրանին և Ռուսաստանին։ Սուրեն Պարսյան - Ծրագրի տնտեսական հիմնավորումը բավարար չափով ամփոփված և հաշվարկված չէ, քանի որ, ինչպես նշեցի, գործարքի թիվ մեկ շարժառիթը եղել է քաղաքական՝ խաղաղության հաստատումը։ Դժվար է հիմնավորում տալ նաև այն պատճառով, որ զուգահեռ այլ ճանապարհներ նույնպես կան։ Մասնավորապես՝ «Միջին միջանցքը» ներկայումս անցնում է Վրաստանի տարածքով, և դրա հիմնական շարժիչը Չինաստանն է։ Թե որքանով Չինաստանը և Միջին Ասիայի երկրները պատրաստակամ կլինեն Հայաստանի տարածքով՝ «ԹՐԻՓՓ»-ով բեռներ փոխադրել, այս պահին վաղ է գնահատել։ Չինական կողմը հստակ կառուցում է ենթակառուցվածքներ Վրաստանի տարածքով, նույնիսկ նավահանգիստ է երկարաժամկետ վարձակալել, որը թույլ կտա կազմակերպել այդ բեռնափոխադրումները։ Այստեղ մեծ նշանակություն կարող է ունենալ այն, թե արդյոք Թրամփը կփորձի Միջին Ասիայի երկրներին ներառել «ԹՐԻՓՓ» նախագծի մեջ, և ամերիկյան կողմը կկարողանա՞ նրանց հետաքրքրել ու խրախուսել այս ուղղությամբ բեռների փոխադրումը։ Բայց եթե նպատակը նավահանգիստ հասցնելն է, ապա ամենակարճ ճանապարհը Վրաստանով բեռնափոխադրում կազմակերպելն է։ Հետևաբար, Միջին Ասիայի երկրների շահագրգռվածությունը օգտվել Հայաստանի տարբերակից, ըստ իս, շատ ավելի ցածր է, քան վրացական տարբերակը։ Բացի այդ, քիչ հավանական եմ համարում, որ Չինաստանը հակված կլինի բեռները փոխադրել այն գոտով, որն ամերիկյան վերահսկողության տակ է, և որտեղից ամերիկացիները կարող են գումար աշխատել՝ հաշվի առնելով գլոբալ մրցակցությունը և տնտեսական խնդիրները։ Այնուամենայնիվ, նախագծի վերագործարկումը Հայաստանի համար կարող է միանշանակ օգուտ բերել, քանի որ հայկական բեռները հնարավորություն կունենան երկաթուղային ճանապարհով փոխադրվել դեպի Չինաստան։ Օրինակ՝ Հայաստանի հանքանյութի 52%-ն արտահանվում է Չինաստան։ «ԹՐԻՓՓ»-ի վերագործարկման պարագայում մենք կարող ենք երկաթուղով՝ Ադրբեջանի և Միջին Ասիայի միջոցով, ավելի կարճ և քիչ ծախսով բեռները հասցնել Չինաստան։ Չինական կողմը նույնպես ունի իր շահագրգռվածությունը, քանի որ կարող է ավելի էժան գնով ստանալ հանքանյութերը Հայաստանից։ Այստեղ շահագրգռվածություն ունի նաև Ռուսաստանը, քանի որ Հայաստանի հանքարդյունաբերական ընկերություններից շատերը ռուսական են, և նրանք կկարողանան ավելի մրցունակ գներով ապրանք արտահանել։ Այսինքն՝ այս մասով կա Չինաստանի, Հայաստանի և Ռուսաստանի շահերի որոշակի համընկնում, որը պետք է օգտագործել։ Մենք պետք է փորձենք զարգացնել ուժեղ կողմերը և միաժամանակ ավելացնել տարբեր երկրների ներգրավվածությունը։ Այստեղ շատ կարևոր նշանակություն պետք է ունենա Իրանը։ Իրանական ընկերություններն արդեն իսկ Սյունիքում «Հյուսիս-Հարավ» նախագծի մի հատվածի շինարարություն են իրականացնում։ Իրանցիները այդ խաչմերուկից նույնպես պետք է օգտվեն։ Սա չպետք է բացառի իրանական բեռնափոխադրումները և չպետք է ընկնի սանկցիաների տակ՝ սահմանափակելով Իրանի արտահանումը կամ այս ուղուց օգտվելու հնարավորությունը։ VERELQ - Նախագիծը կրում է Դոնալդ Թրամփի անունը։ Բիզնեսի և ներդրումների տեսանկյունից՝ արդյոք ԱՄՆ նախագահի անունը և ամերիկյան կապիտալի առկայությունը (74%) բավարար անվտանգային երաշխիք են Հայաստանի Սյունիքի մարզի համար, թե՞ սա զուտ բիզնես նախագիծ է, որը ֆորս-մաժորային իրավիճակում (օրինակ՝ պատերազմ) կարող է պարզապես սառեցվել, իսկ Հայաստանը կմնա միայնակ իր ռիսկերի հետ։ Սուրեն Պարսյան - Ցանկացած ներդրումային նախագիծ ունի ռիսկեր, որոնք կարող են լինել տնտեսական, քաղաքական, անվտանգային և այլն, և դրանք կարող են խոչընդոտել կամ սահմանափակել նախագծի իրականացումը։ Նորից կրկնեմ՝ այս նախագծի թիվ մեկ նպատակը քաղաքական է՝ անվտանգությունը։ Այդ անվտանգությունը պահպանվում է քաղաքական պայմանավորվածությունների կամ ճնշման պայմաններում։ Եթե այդ ճնշումը թուլանա, իրավիճակը և ուժերի հարաբերակցությունը կարող են փոխվել։ Գաղտնիք չէ, որ Թուրքիան և Ադրբեջանը շահագրգռված են շարունակել իրենց ագրեսիվ գործունեությունը։ Մենք պետք է փորձենք օգտագործել այս հնարավորությունը խաղաղությունը հնարավորինս երկար պահելու, զարգանալու և մեր դիրքերն ամրապնդելու համար։ Տարածաշրջանի գերտերությունները՝ Իրանը և Ռուսաստանը, ունեն իրենց առաջնահերթ խնդիրները և շահագրգռված չեն այստեղ նոր պատերազմի սկսմամբ։ Նրանք, ըստ էության, օգտվում են այս հնարավորությունից, որ ամերիկյան կողմը կարողանում է ժամանակավորապես սառեցնել գործընթացը։ Պատահական չէ, որ «ԹՐԻՓՓ»-ի ստորագրումը ողջունեց նույնիսկ ռուսական կողմը՝ լավ հասկանալով, որ եթե այն չլիներ, տարածաշրջանում կարող էր նոր էսկալացիա լինել։ VERELQ - Փաստաթղթում խոսվում է աշխատատեղերի, տեխնոլոգիաների փոխանցման և տեղական ընկերությունների ներգրավման մասին։ Հաշվի առնելով, որ խոսքը հիմնականում տարանցման մասին է (transit), ո՞րն է լինելու Հայաստանի տնտեսության իրական մուլտիպլիկատիվ էֆեկտը։ Կլինի՞ արդյոք սա տնտեսության զարգացման դրայվեր, թե՞ Հայաստանը կվերածվի պարզապես ճանապարհի սպասարկողի՝ ստանալով միայն սահմանափակ տարանցիկ վճարներ։ Սուրեն Պարսյան - Մենք ունենք բազմաթիվ խնդիրներ, և դրանց լուծումը այս պահին փորձում ենք «ԹՐԻՓՓ»-ի միջոցով հետաձգել՝ զուգահեռաբար փորձելով տնտեսական հիմքեր և մեխանիզմներ դնել տարածաշրջանում երկարաժամկետ խաղաղություն կառուցելու համար։ Այնուամենայնիվ, երկարաժամկետ խաղաղության համար պետք է վերականգնել ուժերի հավասարակշռությունը տնտեսական, քաղաքական և ռազմական առումներով։ Նախագծի վերագործարկումը կարող է Հայաստանին բերել որոշակի տնտեսական օգուտներ և բալանսի վերանայում, եթե իրոք կյանքի կոչվի։ Հետևաբար, մենք պետք է փորձենք այս ծրագիրը իրականացնել՝ միևնույն ժամանակ հասկանալով, որ այս պահին երաշխավորը ԱՄՆ-ն է, իսկ 2029 թվականի ընտրություններից հետո իրավիճակը կարող է փոխվել։ Մենք մինչև 2029 թիվը, ըստ էության, կարող ենք որոշակի անվտանգային երաշխիքներ ունենալ, բայց դրանից հետո ամեն ինչ կախված կլինի ընտրության արդյունքներից. արդյոք հաջորդ կառավարությունը կամ ԱՄՆ-ում կուսակցության փոփոխության դեպքում պատրա՞ստ կլինեն շարունակել կուրսը, կամ Հայաստանում իշխանափոխության դեպքում ի՞նչ գործընթացներ տեղի կունենան։ Հայկական կողմը պետք է ունենա երկարաժամկետ համաձայնագրեր տարածաշրջանի երկրների և գերտերությունների հետ, որոնք կապահովեն Հայաստանի արտաքին քաղաքականության դիվերսիֆիկացիան և կստեղծեն նոր տնտեսական հնարավորություններ։ Զուգահեռ «ԹՐԻՓՓ»-ին մենք պետք է զարգացնենք «Հյուսիս-Հարավը» որպես այլընտրանք և զարգացման կարևոր ծրագիր։ Պատկերավոր ասած՝ չպետք է բոլոր ձվերը դնենք նույն զամբյուղի մեջ։ Պետք է աշխատենք բոլոր ուղղություններով՝ և՛ Հյուսիս-Հարավ, և՛ Արևելք-Արևմուտք, ինչը թույլ կտա Հայաստանին վերականգնել իր տնտեսական բալանսը։ Այդ բալանսը մենք կորցրել ենք 2000-ականներին՝ Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղի և երկաթգծի կառուցման հետևանքով, երբ Հայաստանը դուրս մնաց, իսկ Ադրբեջանը կտրուկ ավելացրեց իր ռազմական բյուջեն։ Մեր թիվ մեկ խնդիրը պետք է դառնա մեր տնտեսական, անվտանգային և ռազմական բալանսի վերականգնումը՝ նոր տնտեսական նախագծերով և ենթակառուցվածքներով։