Ապրիլի 1-ին Մոսկվայում կայացած Փաշինյան-Պուտին բանակցությունների առանցքում տնտեսական համագործակցությունն էր ու էներգետիկան: Ռուսական կողմի հայտարարությունները՝ Հայաստանին մատակարարվող էժան գազի և ռուսական շուկայում հայկական գյուղմթերքի սպառման անխափանության մասին, մեկ անգամ ևս ջրերես հանեցին Հայաստանի տնտեսական կախվածության թեման։ Ի՞նչ են նշանակում այս ուղերձները թվերի և փաստերի լեզվով, արդյոք իրական է տնտեսության ու էներգետիկայի դիվերսիֆիկացիան ներկայիս աշխարհաքաղաքական պայմաններում, և ի՞նչ ցնցումների կարող է հանգեցնել ռուսական շուկայի հնարավոր փակումը կամ սահմանափակումը։ Այս խնդիրների շուրջ VERELQ-ը զրուցել է տնտեսագետ, տնտեսական վերլուծությունների tvyal.com կայքի ղեկավար Աղասի Թավադյանի հետ։ Ըստ վերլուծաբանի՝ վերջին տարիների աննախադեպ տնտեսական աճը ոչ թե որակական զարգացման, այլ արտաքին, հատկապես Ռուսաստանից ծագած գործոնների ու քանակական ցուցանիշների արդյունք է, ինչը լուրջ «տնային աշխատանք» է պահանջում պետությունից և արտադրողներից:   Լուսանկարում Աղասի Թավադյանն է, աղբյուրը` ejc.am VERELQ: Պարոն Թավադյան, վերջերս Մոսկվայում կայացած հայ-ռուսական բարձր մակարդակի հանդիպումների ժամանակ (մասնավորապես՝ վարչապետ Փաշինյանի և նախագահ Պուտինի միջև) հատկապես շեշտվեցին տնտեսության, գազի գնի և էներգետիկայի հարցերը։ Ընդգծվեց, որ Ռուսաստանը Հայաստանին գազ է մատակարարում մատչելի գնով (ի տարբերություն եվրոպական շուկայի, որտեղ գները շեշտակի բարձր են), և որ հայկական գյուղմթերքն էլ հիմնականում սպառվում է ռուսական շուկայում։ Տնտեսական տեսանկյունից ի՞նչ նշանակություն ունեն այս հայտարարությունները։ Եվ եթե հանկարծ այդ ոլորտներում սահմանափակումներ մտցվեն, որքանո՞վ դա ցավոտ կլինի Հայաստանի տնտեսության համար։ Աղասի Թավադյան: Եկեք հարցին մոտենանք զուտ տնտեսական տեսանկյունից և քաղաքական հայտարարությունները, որոնք հաճախ պետք է դիտարկել նախընտրական կամ իրավիճակային տրամաբանության մեջ, տարանջատենք իրականությունից: Վիճակագրությունը փաստում է. 2018 թվականից ի վեր Հայաստանի արտահանումը դեպի Ռուսաստան և Եվրասիական տնտեսական միություն (ԵԱՏՄ) աճել է հինգ և ավելի անգամ, մինչդեռ դեպի Եվրամիություն (ԵՄ) աճը կազմել է ընդամենը 5 տոկոս: Այսինքն՝ անկախ քաղաքական հայտարարություններից, մեր տնտեսությունն այս պահին շատ ավելի է սերտաճել ռուսական տնտեսությանը, քան դա կար տարիներ առաջ։ Եթե 10 տարի առաջ մեր արտահանումը բաշխված էր համաչափ՝ մոտ 30% դեպի ԵՄ, 30% դեպի ԵԱՏՄ և 30% այլ երկրներ, ապա այսօր ԵԱՏՄ-ի բաժինը գերազանցում է 40%-ը, իսկ Եվրամիությանը նվազել է մինչև 7-8%: Հետևաբար, այս փուլում ռուսական շուկայից հրաժարվելը մեզ համար անհամեմատ ավելի ցավոտ կլինի։ Բացի այդ, պետք է հասկանալ մեր գրանցած տնտեսական աճի բնույթը: 2022 թվականին մենք ունեցանք 12.6% տնտեսական աճ։ Պետք է հստակ գիտակցել, թե ինչի հաշվին է այն գեներացվել. Կապիտալի և աշխատուժի հոսք. Ռուս-ուկրաինական հակամարտության արդյունքում Ռուսաստանից մեծ քանակությամբ կապիտալ և աշխատուժ դուրս եկավ, որի զգալի հատվածը հայտնվեց Հայաստանում: ՏՏ և բանկային ոլորտների աճ. Տնտեսական աճի կեսն ապահովվել է հենց այս ոլորտների հաշվին, որոնք կտրուկ աճեցին վերոնշյալ հոսքերի շնորհիվ՝ օգտվելով նաև ԵԱՏՄ շրջանակներում կապիտալի, աշխատուժի և ծառայությունների ազատ տեղաշարժի հնարավորությունից: Զբոսաշրջություն. Այս ոլորտի աճի հիմնական շարժիչ ուժը դարձյալ Ռուսաստանից ժամանածներն են: Այս ամենը վկայում է այն մասին, որ մենք պետք է ակտիվորեն աշխատենք մեր արտահանումը դիվերսիֆիկացնելու (բազմազանեցնելու) և ռուսական շուկա ավելի բարձր ավելացված արժեք ունեցող ապրանքներ արտահանելու ուղղությամբ: VERELQ: Այսինքն՝ տնտեսության դիվերսիֆիկացիան այսօր հրատապ անհրաժեշտությո՞ւն է։ Աղասի Թավադյան: Անկասկա՛ծ: Բայց պետք է արձանագրենք, որ վերջին տարիներին արձանագրված հնգապատիկ աճը հիմնականում եղել է արտահանման քանակի, և ոչ թե որակի հաշվին: Ռուսական շուկան այդքան պահանջկոտ չէ, այն բավականին հեշտ և մատչելի է Հայաստանի համար, ինչի պատճառով մենք այնտեղ հիմնականում արտահանում ենք արտադրանք, որը չի փայլում իր որակով:  Որպես ծովային ելք չունեցող և փակ սահմաններով փոքր տնտեսություն՝ մենք պարտավոր ենք կենտրոնանալ ոչ թե քանակի, այլ բարձր ավելացված արժեքով և ցածր քաշով ապրանքներ արտադրելու վրա: Պարզ օրինակ՝ պետք է արտահանենք ոչ թե հում ծիրան, այլ ծիրանի չիր, ջեմ կամ վերամշակված այլ արտադրանք։ Կամ, փոխանակ Ռուսաստան արտահանելու երկու դոլարանոց գինի, մենք պետք է արտադրենք այնպիսի որակյալ գինի, որի արժեքը կլինի 20 դոլար և ավելին: Եթե մենք կարողանանք ձևավորել ամուր բրենդային վարկանիշ, մեզ համար կբացվեն նաև այլ շուկաներ՝ անկախ նրանից, թե որ տնտեսական միությունների ենք անդամակցում: VERELQ: Ստացվում է, որ դրա համար լուրջ «տնային աշխատա՞նք» ունենք անելու։ Աղասի Թավադյան: Միանշանակ: Բայց այս պահի դրությամբ թվերն այլ բան են ցույց տալիս. մենք էլ ավելի ենք կապվել Ռուսաստանի տնտեսությանը: Կրկնեմ թվերը, եթե նախկինում արտահանման միայն մեկ երրորդն էր գնում Ռուսաստան, ապա հիմա այդ ցուցանիշը հասել է 40-50 տոկոսի, իսկ Եվրամիության բաժինը կրճատվել է մինչև 7 տոկոսի։ VERELQ: Պարզ է։ Պարոն Թավադյան, անդրադառնանք էներգետիկայի, հատկապես գազի ոլորտին։ Ի՞նչ խնդիրների կարող է բախվել Հայաստանը, եթե գազի գինը թանկանա, և արդյոք Հայաստանն ունի՞ հնարավորություն դա կոմպենսացնելու (փոխհատուցելու)։ Աղասի Թավադյան: Պետք է հաշվի առնել գլոբալ պատկերը. վերջին տարիներին աշխարհում լուրջ էներգետիկ ճգնաժամեր են ընթանում, որոնց ամբողջ ծանրությունը մեզ դեռ չի հասել: Օրինակ՝ ԱՄՆ-ում և Ավստրալիայում եղան ժամանակահատվածներ, երբ բենզինը թանկացավ մինչև 80 տոկոսով, իսկ որոշ երկրներում անգամ դեֆիցիտ առաջացավ: Հայաստանում դա սուր չզգացվեց այն պարզ պատճառով, որ մենք մեր նավթամթերքը, գազը և նույնիսկ գյուղատնտեսական պարարտանյութերը ստանում ենք Ռուսաստանից՝ ցամաքային ճանապարհով: Ինչ վերաբերում է էներգետիկ այլընտրանքներին, ապա պետք է իրատես լինել. այսօրվա պայմաններում այլընտրանքների որոնումն ավելի շատ քաղաքական ենթատեքստ ունի, քան զուտ տնտեսական կամ լոգիստիկ տրամաբանություն: VERELQ: Այսինքն, այլընտրանքների հարցում այս պահին խնդի՞ր ունենք։ Իսկ Իրանը չի՞ կարող այդպիսի այլընտրանք լինել գազի հարցում: Գոնե Հայաստանում այդպիսի քննարկումներ կան։ Աղասի Թավադյան: Իրանը կարևոր դերակատար է, բայց այստեղ էլ կան նրբություններ: Նախ, Իրանից եկող գազատար խողովակաշարը ևս կառավարվում է ռուսական ընկերության կողմից (Գազպրոմ Արմենիա), ինչն արդեն իսկ որոշակի հարցեր է առաջացնում։ Երկրորդ դրա տրամագիծը փոքր է, ուստի և մատակարարվող գազի ծավալն է լինելու սահմանափակ:  Բայց մյուս կողմից, Իրանն իսկապես առանցքային դեր ունի մեր էներգետիկ հաշվեկշռի և անվտանգության ապահովման հարցում: Մենք Իրանի հետ ունենք «գազ՝ էլեկտրաէներգիայի դիմաց» պայմանագիր. ստանում ենք իրանական գազ, այն վերածում էլեկտրաէներգիայի և արտահանում հետ՝ դեպի Իրան: Եթե մեր հիմնական գազամատակարարումը խափանվի, մենք լրջագույն խնդիրներ կունենանք երկրի էներգետիկ հաճախականությունն ու կայունությունը պահպանելու հարցում։ VERELQ: Իսկ գյուղմթերքի արտահանման առումով որքանո՞վ է ռուսական շուկան կենսական, և արդյոք կա՞ դրա փոխարինման հնարավորություն։ Որքանո՞վ ցավոտ կլինի սահմանափակումների կիրառումը՝ օրինակ՝ ԵԱՏՄ ԳՕՍՏ-երով կամ այլ չափանիշներով պայմանավորված։ Աղասի Թավադյան: Թվերը խոսուն են. մեր բարձր ավելացված արժեքով արտադրանքի մեծ մասը գնում է Ռուսաստան: Գյուղատնտեսական ապրանքների, այդ թվում՝ կոնյակի 80-90 տոկոսը սպառվում է հենց ռուսական շուկայում (բացառություն է ծխախոտը, որը հիմնականում արտահանվում է Մերձավոր Արևելք և ասիական երկրներ): Ընդհանուր առմամբ, տեղական արտադրության ապրանքների արտահանման 70-80 տոկոսը բաժին է ընկնում Ռուսաստանին: Հետևաբար, եթե ռուսական շուկան հանկարծ սկսի փակվել կամ սահմանափակվել, դա չափազանց ցավոտ հարված կլինի: Ինչպես արդեն նշեցի, այդ շուկան մեր արտադրողների համար հասկանալի է, ինչպես նաև «սովորեցրել է» նրանց շատ չկենտրոնանալ որակի վրա: Մեր արտահանման վերջին տարիների աննախադեպ աճը եղել է բացառապես քանակի, և ոչ թե որակի շեշտադրմամբ, ինչը լուրջ ռիսկեր է պարունակում տնտեսության երկարաժամկետ կայունության համար: