Հայաստանում փաստացի տրվել է հերթական խորհրդարանական նախընտրական արշավի մեկնարկը, որն ընթանում է երկրի համար աննախադեպ և չափազանց բարդ աշխարհաքաղաքական իրողությունների պայմաններում։ Արտաքին քաղաքական կուրսի վերաբերյալ չմարող վեճերի, ցավոտ տարածաշրջանային տրանսֆորմացիաների և ավանդական ազգային կառույցների՝ մասնավորապես Հայ Առաքելական եկեղեցու վրա գործադրվող ճնշումների ֆոնին, հայ հասարակությունը կրկին պետք է ռազմավարական ընտրություն կատարի։ Սակայն պատրա՞ստ են արդյոք քաղաքական ուժերը քաղաքացիներին իրական այլընտրանք առաջարկել, և կարելի՞ է արդյոք ներկայիս պայմաններում խոսել իսկապես մրցակցային պայքարի մասին։ Ինչո՞ւ է տարբեր ճամբարների նախընտրական քարոզչությունը պարադոքսալ կերպով նմանվել միմյանց, և ի՞նչ դեր են խաղում արտաքին դերակատարներն ապագա ուժերի դասավորվածության ձևավորման գործում։ Կուսակցական ինստիտուտների դեգրադացիայի, ընդդիմության առաջնորդների «հեռակա» նախընտրական արշավի ֆենոմենի, գործող իշխանությանն աջակցելու եզակի աշխարհաքաղաքական պարադոքսների և հասարակության մեջ վտանգավոր ներքին պառակտման հաղթահարման ուղիների մասին VERELQ-ին տված հարցազրույցում պատմում է քաղաքական գիտությունների դոկտոր, Երևանի պետական համալսարանի կիրառական սոցիոլոգիայի ամբիոնի վարիչ Արթուր Աթանեսյանը։ Լուսանկարում՝ Արթուր Աթանեսյանը, աղբյուրը՝ Ճամփորդ շաբաթաթերթ VERELQ. Պարոն Աթանեսյան, ինչպե՞ս եք գնահատում Հայաստանում խորհրդարանական նախընտրական արշավի մեկնարկը ներկայիս իրողություններում: Ձեր կարծիքով՝ կարելի՞ է արդյոք խոսել Հայաստանում իշխանության և ընդդիմության համար հավասար ու մրցակցային ընտրական միջավայրի մասին: Արթուր Աթանեսյան. Ինձ թվում է, որ այս փուլում կարելի է խոսել այդ մասին։ Նույնիսկ եթե նայենք փողոցային գովազդային պաստառներին, դրանք տրամադրում են միանգամայն միատեսակ ընդհանուր տեղեկատվական հարթակ բոլոր այն հիմնական թեկնածուներին, ովքեր պատրաստ են եղել վճարել իրենց գովազդային արշավի համար։ Ոչ բոլորը կարող էին իրենց նման ծախսեր թույլ տալ, բայց տեսողական առումով բոլոր հիմնական սուբյեկտները ներկայացված են միանգամայն հավասարապես, նույնիսկ՝ գունային գամմայով։ Երբեմն այնպիսի զգացողություն է առաջանում, որ դրանք մեկ քաղաքական ուժի ներկայացուցիչներ են. պտտվող փողոցային պաստառների վրա մենք հերթով տեսնում ենք ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանին՝ որպես իշխող կուսակցության թեկնածուի, ապա խոշոր հայ գործարար, ընդդիմադիր «Ուժեղ Հայաստան» դաշինքի առաջնորդ Սամվել Կարապետյանին, հետո՝ Արման Թաթոյանին (ՀՀ նախկին Մարդու իրավունքների պաշտպան (Օմբուդսմեն), որը դարձել է ակտիվ հասարակական-քաղաքական գործիչ)։ Տպավորություն է ստեղծվում, որ օգտագործվում են միևնույն գունային երանգները, և նրանց հետ աշխատում է հանրային կապերի միևնույն մասնագետը։ Ինձ համար դա տարօրինակ է և սխալ՝ քարոզչության արդյունավետության տեսանկյունից. ես խորհուրդ կտայի նրանց միանման բաներ չանել, քանի որ հասարակական ընկալման մեջ այդպես ջնջվում է ընդդիմության և իշխանության միջև սահմանագիծը։ Սակայն իրական քաղաքական աշխատանքը, որն իրականացվում է իշխող և ընդդիմադիր ուժերի կողմից, անտեսանելի է, և այն միատեսակ չի լինի։ Վարչական ռեսուրսը Հայաստանում ավանդաբար օգտագործվում է այն ուժի կողմից, որը փորձում է վերընտրվել, և, կարծում եմ, այդպես կլինի նաև հիմա։ VERELQ. Հավասար քաղաքական պայքարի համատեքստում պարբերաբար հաղորդումներ են ստացվում իշխանության կողմից վարչական ռեսուրսի և իրավապահ մարմինների մեխանիզմների օգտագործման մասին, իսկ իշխանություններն էլ իրենց հերթին որոշ ընդդիմադիր ուժերի մեղադրում են ձայներ գնելու մեջ: Դուք դա նկատո՞ւմ եք, և արդյոք դա խոչընդոտնե՞ր է ստեղծում իրավահավասար պայքարի համար: Արթուր Աթանեսյան. Ես գտնում եմ, որ ցանկացած պետությունում նախընտրական արշավը, ըստ երևույթին, անցկացվում է նմանատիպ եղանակով. իշխող վերնախավերը միշտ կարող են առիթներ գտնել ընդդիմության վրա որոշակի ճնշում գործադրելու համար։ Բայց ընդդիմությունն էլ ունի իր ուրույն ռեսուրսը՝ դա «ազատ ձեռքերն» են։ Նա իր հռետորաբանության և գործողությունների մեջ իրեն ավելին կարող է թույլ տալ, քան իշխանությունը։ Ընդդիմությունն արտացոլում է հասարակության միայն մի մասը, մինչդեռ իշխող վերնախավը պարտավոր է առաջնորդվել երկրի ընդհանուր շահերով և կաշկանդված է պետական շրջանակներով։ Ուստի, ես կարծում եմ, որ հայաստանյան ընդդիմությունը նախընտրական արշավում կարող էր շատ ավելին անել, քան անում է հիմա։ VERELQ. Ընդդիմության ներկայացուցիչներից մեկը՝ Սամվել Կարապետյանը, որն այս ընտրություններում համարվում է իշխանության գլխավոր մրցակիցը, նախընտրական քարոզարշավն անցկացնում է, այսպես ասած, կիսաազատ վիճակում (նա գտնվում է հետաքննության տակ և տնային կալանքի է ենթարկված): Ինչպե՞ս է այս գործոնն ազդում նախընտրական իրավիճակի վրա: Արթուր Աթանեսյան. Կարծում եմ, որ դա, իհարկե, վատ է։ Բայց, մյուս կողմից, նա մենակ չէ իր քաղաքական ուժում՝ նա թիմ ունի։ Բացի այդ, նա պարբերաբար հանդես է գալիս տեսաուղերձներով և ելույթներով ընտրողների առջև։ Սեփական տանը սահմանափակված լինելն այնուամենայնիվ նրան թույլ է տալիս դուրս գալ տեղեկատվական դաշտ։ Նա բավականին բաց իրականացնում է իր կոմունիկատիվ ակտիվությունը, և եթե ընտրողին պետք է լսել անձամբ իրեն, ապա նա ունի այդ հնարավորությունը։ VERELQ. Արշավի զարգացմանը զուգընթաց նկատվո՞ւմ են արդյոք ընդդիմադիր ճամբարում ձգողականության որոշակի կենտրոններ, որոնք բյուրեղացնում են այդ քաղաքական դաշտը, թե՞ առայժմ ամեն ինչ մնում է պառակտված: Արթուր Աթանեսյան. Ձգողականության կենտրոնները կապված են դրանց ավանդական արդյունավետության հետ. այս առումով դա և՛ Գագիկ Ծառուկյանն է, և՛ Ռոբերտ Քոչարյանը, և հիմա արդեն անձամբ Սամվել Կարապետյանը, ու, անշուշտ, հենց ինքը՝ Նիկոլ Փաշինյանը։ (Գագիկ Ծառուկյանը խոշոր գործարար է և «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցության առաջնորդ: Ռոբերտ Քոչարյանը Հայաստանի երկրորդ նախագահն է (1998–2008 թթ.) և «Հայաստան» ընդդիմադիր դաշինքի առաջնորդ — խմբագրության տեղեկանք): Այս անհատներն ապահովում են իրենց ուժերի քաղաքական կշիռն ու հեղինակությունը։ Ցավոք, մեզ մոտ այս առումով ոչինչ չի փոխվել. քաղաքական կուսակցությունը նախկինի պես ասոցացվում է բացառապես իր ղեկավարի անձի հետ, իսկ կուսակցությունների լիարժեք ինստիտուցիոնալիզացիա այդպես էլ չի իրականացվել։ Այդպիսին է մեր քաղաքական մշակույթը։ Մնացած բոլոր փոքր կուսակցությունները ևս ներկայացված են առաջին հերթին որոշակի անձանցով։ Կոպիտ ասած, կա քաղաքական դաշտի հիմնական կառուցվածք, և կա «պահեստայինների նստարան», ովքեր նստած սպասում են, թե երբ իրենց կկանչեն, ինչպես ֆուտբոլում։ VERELQ. Ո՞ր այլընտրանքային քաղաքական սցենարները կարող էին իրագործվել, որոնք մենք այժմ չենք նկատում: Եվ ի՞նչ դեր կարող էր խաղալ բաց կամ թաքնված աջակցությունը եկեղեցու կողմից: Չէ՞ որ Նիկոլ Փաշինյանի կառավարության և Հայ Առաքելական եկեղեցու միջև հարաբերությունները շարունակում են մնալ ծայրահեղ լարված 2020 թվականի պատերազմի ավարտից հետո: Հոգևորականությունը բազմիցս կոշտ քննադատության է ենթարկել իշխանությանը և աջակցել տարածքային զիջումների դեմ հանդես եկող ընդդիմադիր շարժումներին, իսկ իշխանություններն ի պատասխան մեղադրում են եկեղեցուն քաղաքականությանը միջամտելու մեջ: Արթուր Աթանեսյան. Ես ընդդիմադիր կուսակցություններից ակնկալում էի շատ ավելի մեծ համախմբում՝ ի պաշտպանություն եկեղեցու, բայց հիմա դա բացարձակապես չեմ նկատում։ Սկզբում թվում էր, որ նրանցից շատերը դուրս են եկել ակտիվ քաղաքական դաշտ հենց եկեղեցու վրա գործադրվող ուժեղ ճնշման նախադեպի շնորհիվ՝ հանդես գալով որպես ընդդիմություն՝ նրա պաշտպանության միջոցով։ Բայց երբ իշխանությունների կողմից ճնշումը նվազեց, կուսակցությունները դադարեցին ակտիվորեն փոխգործակցել միմյանց հետ։ Հայ եկեղեցու պաշտպանությանն ուղղված նրանց կարգախոսները ճիշտ էին և նման, բայց այժմ այդ փաստարկումը նրանց հռետորաբանության մեջ թուլացել է, և իրական համախմբում այդպես էլ տեղի չունեցավ։ VERELQ. Ինչպե՞ս կազդեն ներկայիս քաղաքական իրավիճակը և մրցակցության մակարդակն ընտրությունների արդյունքների հանդեպ հասարակության վստահության վրա: Որքանո՞վ դրանք լեգիտիմ կլինեն հանրության աչքում: Արթուր Աթանեսյան. Այս անգամ ես տեսնում եմ ուղղակի աջակցություն իշխող կուսակցությանը եվրոպացի գործընկերների կողմից, որն արտահայտվում է ոչ միայն Եվրոպական միության երկրների առաջնորդների վարքագծով, այլև պետական աջակցությամբ՝ ֆինանսավորման և Հայաստանի վարչապետի հետ անձամբ կառուցված ընդհանուր ծրագրերի միջոցով։ (Հայաստանի արտաքին քաղաքական կուրսը վերջին տարիներին բնութագրվում է Արևմուտքի (ԵՄ և ԱՄՆ) հետ ակտիվ մերձեցմամբ և միաժամանակ Ադրբեջանի հետ խաղաղության պայմանագիր ստորագրելու և Թուրքիայի հետ հարաբերությունները կարգավորելու փորձերով: Ընդդիմությունն այս կուրսը կործանարար է համարում և իշխանությանը մեղադրում է ինքնիշխանության հանձնման մեջ — խմբագրության տեղեկանք): Նաև մենք մեր պատմության մեջ առաջին անգամ ականատես ենք լինում իշխող կուսակցությանը միջնորդավորված աջակցությանը Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից. նման բան երբեք չի եղել։ Իսկ արտաքին ուժերից ո՞վ է հանդես գալիս հօգուտ ընդդիմության։ Ոչ ոք։ Իշխող վերնախավն ունի բացարձակ միջազգային առավելություն. վստահ եմ, որ հօգուտ նրանց ընտրությունների արդյունքների կխոսեն նաև Եվրոպական միության դիտորդները։ Իսկ եթե արդյունքներն այնպիսին չլինեն, ինչպիսին նրանք են ցանկանում, նրանք կարող են դրանք չճանաչել։ Նախընտրական արշավն ընթանում է խիստ ոչ օբյեկտիվ։ Եթե նախկինում մենք համարում էինք, որ ժողովրդավարական երկրներն օբյեկտիվորեն են գնահատում ընտրական գործընթացների թափանցիկությունը, ապա ներկայիս նպատակաուղղված աջակցությունն իշխող ուժին Եվրոպական միության կողմից ինձ ոչ ժողովրդավարական է թվում։ Գերակայում է ոչ թե ժողովրդավարությունը, այլ որոշակի տարածաշրջանային ուժերի շահերը, որոնք իրացվում են ընտրությունների մեխանիզմների միջոցով։ VERELQ. Այսինքն՝ Դուք ընկալո՞ւմ եք վերջերս Երևանում կայացած Եվրոպական քաղաքական համայնքի և Հայաստան-ԵՄ եվրոպական գագաթնաժողովներն ու հայտարարությունները որպես կանխավ ցուցաբերված աջակցություն իշխող կուսակցությա՞նը: Արթուր Աթանեսյան. Այո, անշուշտ։ Այդ գագաթնաժողովներն օգտագործվեցին եվրոպական երկրների առաջնորդների կողմից՝ ի վնաս այլընտրանքների որոշակի քաղաքական ուժի աջակցություն հայտնելու, այլ ոչ թե հայ ժողովրդին կամ ընդհանուր առմամբ ժողովրդավարական ընտրությունների ինստիտուտին սատարելու նպատակով։ Այս առումով ժողովրդավարությունը եվրոպական երկրների կողմից գործնականում այնպիսին չէ, ինչպիսին հռչակվում է խոսքով։ Դրան գումարած՝ ստեղծվել է եզակի և բարդ աշխարհաքաղաքական կոնֆիգուրացիա. Ադրբեջանը, Թուրքիան և Ֆրանսիան, գտնվելով միմյանց հետ խորը հակասությունների մեջ, հանկարծ սկսեցին աջակցել Հայաստանում միևնույն իշխող կուսակցությանը։ Ընդդիմությունը նմանատիպ եզակի արտաքին աջակցություն չունի։ VERELQ. Հայաստանում այժմ նկատվում է հասարակական տրամադրությունների խիստ բևեռացում, որը հասնում է ընդհուպ մինչև բացահայտ թշնամանքի՝ տարբեր ճամբարների միջև: Կմեղմացվի՞ արդյոք այս բևեռացումն ընտրությունների արդյունքներով, թե՞ պառակտման խնդիրը կմնա: Արթուր Աթանեսյան. Ինձ թվում է, այս բևեռացումը պարզապես կտեղափոխվի խորհրդարանի պատերից ներս և կշարունակվի արդեն ընտրություններից հետո՝ իշխող ուժի և նոր ընդդիմադիր կուսակցությունների միջև։ Ինքնին հասարակության մեջ այն չի նվազի։ Ես շատ կցանկանայի, որպեսզի քաղաքագետների, գիտնականների, մտավորականների և առաջատար զանգվածային լրատվամիջոցների հանրությունը բոլոր՝ առանց բացառության քաղաքական ուժերի առջև դներ կոշտ պայման. «Մենք ձեզ կընտրենք միայն այն դեպքում, եթե դուք դադարեք կոնֆլիկտայնություն մտցնել մեր հասարակության մեջ և ցանկացած քննարկման ժամանակ պահպանեք տարրական պարկեշտության շրջանակները»։ Այսօրվա ընդդիմությունը, ցավոք, ոչնչով լավը չէ իշխանությունից՝ քաղաքացիներին «սևերի» ու «սպիտակների», յուրայինների ու օտարների բաժանելու առումով։ Բոլոր թեկնածուներին ուղղված գլխավոր ուղերձը պետք է լինի հետևյալը. նախընտրական արշավը ոչ մի դեպքում չպետք է դուրս գա հայկական պետականության պահպանման միասնական խնդրի շրջանակներից, այլ ոչ թե ծառայի նեղ կուսակցական շահերի սպասարկմանը։ Ես վստահ եմ, որ նման կառուցողական ուղերձը դուր կգար հասարակությանը և երախտագիտությամբ կընդունվեր նրա ցանկացած հատվածի կողմից։