Հարավային Կովկասում սրընթաց փոփոխվող աշխարհաքաղաքական իրադրության պայմաններում Հայաստանի արտաքին քաղաքական կուրսն անցնում է խորը տրանսֆորմացիայի փուլով: ՀԱՊԿ-ին մասնակցության սառեցումը, հայտարարված դիվերսիֆիկացիայի քաղաքականությունը և Արևմուտքում նոր գործընկերների ակտիվ որոնումը բազմաթիվ հարցեր են առաջացնում տարածաշրջանային կայունության ապագայի վերաբերյալ։ Կկարողանա՞ արդյոք Երևանը գտնել անվտանգության հուսալի երաշխիքներ սովորական դաշինքներից դուրս: Որքանո՞վ է իրատեսական երկրի մերձեցումը ՆԱՏՕ-ին՝ կոշտ տարածաշրջանային սահմանափակումների առկայության պայմաններում: Հայաստանի արտաքին քաղաքականության ներկայի ու ապագայի մասին այս և այլ առանցքային հարցերին VERELQ պարբերականին տված հարցազրույցում պատասխանել է քաղաքագետ, APRI Armenia վերլուծական կենտրոնի փորձագետ Սերգեյ Մելքոնյանը: Լուսանկարում՝ Սերգեյ Մելքոնյանը, աղբյուրը՝ Sputnik VERELQ. Հայաստանը սառեցրել է մասնակցությունը ՀԱՊԿ-ին, սակայն ՆԱՏՕ-ի դռներն օբյեկտիվորեն փակ են նրա համար։ Այս «բլոկների միջև» կարգավիճակի պայմաններում Երևանն ինչպե՞ս կարող է կարճաժամկետ հեռանկարում երաշխավորել իր անվտանգությունը գետնի վրա: Սերգեյ Մելքոնյան. Զսպման քաղաքականությունը միշտ կառուցվում է հետևանքների հանդեպ վախի վրա, ուստի անվտանգության ցանկացած երաշխիք արդիական է միայն այն ժամանակ, երբ կա երկու առանցքային բաղադրիչների առկայության հստակ ըմբռնում։ Նախ, դա քաղաքական կամքն է, այսինքն՝ երկկողմ կամ բազմակողմ համաձայնագրերով անվտանգության երաշխիքների շրջանակում ուժ կիրառելու պատրաստակամությունը։ Երկրորդ, դա համապատասխան ուժերի և միջոցների առկայությունն է։ ՀԱՊԿ-ի, իսկ ավելի ստույգ՝ Ռուսաստանի դեպքում (քանի որ բոլորը հասկանում են, որ ՀԱՊԿ ասելով առաջին հերթին նկատի ունեն հենց նրան), քաղաքական մակարդակով հայտարարվեց, որ Մոսկվան հավատարիմ է անվտանգության ոլորտում իր բոլոր հանձնառություններին՝ ինչպես երկկողմ, այնպես էլ բազմակողմ: Սակայն խնդիրն այն է, որ Հայաստանում արդեն իսկ առաջին բաղադրիչը՝ քաղաքական կամքը, կասկածի տակ է դրվում 2022 թվականի սեպտեմբերյան իրադարձություններից հետո, երբ երկիրը ՀԱՊԿ-ի կողմից չստացավ կատարվածի վերաբերյալ ակնկալվող քաղաքական գնահատականը: Հենց այս փուլում էլ առաջանում է հիմնարար թյուրըմբռնում: Ինչ վերաբերում է ռազմական բաղադրիչին, որը բացարձակապես անհրաժեշտ է զսպման գործոնի համար, ապա, չնայած ուկրաինական ուղղությամբ Ռուսաստանի զբաղվածությանը, ուժերն ու միջոցները Հարավային ռազմական օկրուգում կենտրոնացնելն այնուամենայնիվ շատ ավելի հեշտ է, քան դա անել սիրիական ռազմաբեմում կամ առանձին՝ Արցախում, որը փաստացի կտրված էր ռուսական հիմնական խմբավորումից: Այսինքն՝ անվտանգության ապահովման տեխնիկական հնարավորությունը քիչ թե շատ առկա է։ Բայց ի վերջո ամեն ինչ հանգում է առաջին կետին: Երբ մենք խոսում ենք անվտանգության մասին, պետք է հստակ նշենք, թե հատկապես որտեղից է բխում սպառնալիքը։ Անձամբ ես տեսնում եմ, որ սպառնալիքը գալիս է առաջին հերթին Ադրբեջանից՝ Թուրքիայի աջակցությամբ։ Թեև Հայաստանում հնչում են նաև այլ գնահատականներ. ոմանք կարծում են, որ սպառնալիքն ամենևին էլ Բաքվից չի բխում, որ մենք վստահորեն շարժվում ենք «խաղաղության ճանապարհով», իսկ վտանգի իրական աղբյուրները գտնվում են բոլորովին այլ տեղ։ Ուստի նախևառաջ ազգային մակարդակով պետք է հստակեցնել, թե որտեղ ենք մենք տեսնում այդ սպառնալիքը: Իսկ անվտանգությունը երաշխավորել հնարավոր է մի քանի եղանակով։ Առաջինը և ամենահուսալին՝ զսպման ուժեղացման, առկա դաշինքների զարգացման և նոր երկկողմ միությունների ստեղծման հաշվին, ինչը պետք է ուղեկցվի սեփական ռազմական ներուժի զուգահեռ զարգացմամբ։ Սակայն Հայաստանի ղեկավարությունն այժմ գերադասեց մեկ այլ ճանապարհ՝ «խաղաղության օրակարգի» առաջմղումը, որի շրջանակներում փորձեր են արվում հասնել պայմանավորվածությունների, որոնք, ինչպես թվում է իշխանություններին, կկարողանան ապահովել անվտանգության որոշակի երաշխիքներ։ VERELQ. Իշխանությունների կողմից հայտարարված «հարաբերությունների դիվերսիֆիկացիան» արևմտյան կառույցներին ամբողջությամբ ինտեգրվելու փորձին նախորդող անցումայի՞ն փուլ է, թե՞ կառավարության ռազմավարությունն ի սկզբանե ուղղված է արտաբլոկային պետության կարգավիճակ ստանալուն: Սերգեյ Մելքոնյան. Նախևառաջ անհրաժեշտ է հստակեցնել, թե կոնկրետ ինչ նկատի ունենք «արևմտյան կառույցներին ամբողջական ինտեգրման» փորձ ասելով։ Եթե խոսքը ՆԱՏՕ-ի հետ ինտեգրման, դաշինքին անդամակցելու կամ Եվրոպական միությանն ինտեգրվելու մասին է, ապա ո՛չ առաջինը, ո՛չ էլ երկրորդը չի կայանա ո՛չ կարճաժամկետ, ո՛չ էլ միջնաժամկետ հեռանկարում։ Դա պարզապես անհնար է միանգամայն օբյեկտիվ պատճառներով: Որպեսզի մանրամասն վերլուծենք, թե ինչ քայլեր են դրա համար պահանջվում և գործնականում որքան ժամանակ դա կխլի, առանձին լիարժեք դասախոսություն հարկավոր կլիներ: Ուստի հարաբերությունների դիվերսիֆիկացիան կարող է դրսևորվել միանգամայն տարբեր ձևերով։ Ռազմատեխնիկական համագործակցության ոլորտում մենք արդեն դա նկատում ենք։ Տնտեսական դիվերսիֆիկացիան առայժմ այնքան էլ նկատելի չէ: Քաղաքական դիվերսիֆիկացիան իսկապես առկա է, իսկ ահա ռազմավարական այլ ուղղությունների դեպքում ամեն ինչ շատ ավելի բարդ է. դա վերաբերում է, օրինակ, էներգետիկ և պարենային անվտանգության հարցերին: Ցանկացած գործընթաց ունի իր սահմանափակումները. արևմտյան կառույցների հետ մերձեցումը և նրանց հիպոթետիկ ինտեգրումը խիստ սահմանափակումներ ունեն Հայաստանի նման երկրների համար: Հենց այդ պատճառով էլ ներկայումս ես լիարժեք ինտեգրման լուրջ հեռանկարներ չեմ տեսնում՝ չնայած լայն թափ ստացող քաղաքական հռետորաբանությանը: Այո, գոյություն ունի մերձեցման որոշակի ուղի, որը կարելի է անցնել առանց կրիտիկական բացասական հետևանքների, և դրանում խնդիր չկա: Մոսկվայից մենք լսում ենք հայտարարություններ առ այն, որ ընդհանուր առմամբ Ռուսաստանը դեմ չէ տնտեսական ոլորտում Հայաստանի հարաբերությունների զարգացմանը Եվրամիության և ԱՄՆ-ի հետ, քանի որ ռուսական կողմը հասկանում է՝ հեռանկարում ինքը նույնպես կարող է շահագրգռված լինել դրանով։ Բայց այստեղ սկզբունքորեն կարևոր է տարբերակել հնարավորն անհնարինից: Տվյալ փուլում արևմտյան բլոկներին ինտեգրվելն ինձ անհնար է թվում: VERELQ. Մոսկվայի անվտանգության ճարտարապետությունից հեռացումը նկատելիորեն ավելի արագ է տեղի ունենում, քան Արևմուտքի հետ իրական, այլ ոչ թե հռչակագրային երաշխիքների կառուցումը: Ի՞նչ ռեսուրսների հաշվին է Հայաստանը նախատեսում նվազագույնի հասցնել ռիսկերն այս անհավասարակշիռ ժամանակահատվածում: Սերգեյ Մելքոնյան. Այս համատեքստում արևմտյան քաղաքականությունը ես կբաժանեի մի քանի մակարդակի. կան բազմակողմ ձևաչափեր, կան այսպես կոչված մինիլատերալ (փոքր դաշինքներ) ձևաչափեր և կան երկկողմ հարաբերություններ։ Այսօր մենք համակարգային խնդիրներ ենք նկատում բոլոր խոշոր դաշինքներում՝ լինի դա ՀԱՊԿ-ը, ՆԱՏՕ-ն, թե երկկողմ համաձայնագրերի շրջանակներում, որոնք ԱՄՆ-ն կնքում է այլ երկրների հետ։ Աշխարհն արագ փոխվում է, քաղաքական շահերը դառնում են ավելի ճկուն ու անցումային (տրանզիտային)։ Ուստի ստեղծված պայմաններում հենարանը պետք է դառնան հենց երկկողմ և մինիլատերալ համաձայնագրերը, այլ ոչ թե գլոբալ բազմակողմ կառույցները: Ի՞նչ ռեսուրսների հաշվին է Հայաստանը նախատեսում նվազագույնի հասցնել ռիսկերը: Այստեղ մենք կրկին վերադառնում ենք արմատական խնդրին. հասարակության և էլիտաների շրջանում հենց այդ ռիսկերը տարբեր կերպ են ընկալվում։ Եթե փորձագիտական հանրության մի մասը սպառնալիքները տեսնում է Բաքվից եկող, ապա մյուս մասը կարող է գլխավոր վտանգը տեսնել Մոսկվայից, երրորդը՝ Արևմուտքից և այլն: Մենք ընդհանուր հայտարար չունենք անգամ սպառնալիքների աղբյուրի սահմանման հարցում։ Ինչպես արդեն նշել եմ, ես գլխավոր ռիսկերն ու սպառնալիքները տեսնում եմ հենց Ադրբեջանի կողմից։ Ինչպե՞ս կարող է Հայաստանը դրանք նվազագույնի հասցնել։ Բացառապես իրական այլընտրանքների զարգացման հաշվին։ Բայց առայժմ անվտանգության ոլորտում լուրջ այլընտրանքներ կառուցված չեն։ Նույն քննարկվող խաղաղության պայմանագիրն այն գործոնն է, որը լոկ հետաձգում է էսկալացիան, բայց չի վերացնում այն վերջնականապես: Նույնիսկ եթե լարվածությունը ժամանակավորապես նվազել է, այն ավելի շուտ պարզապես «խցանվել» է և երկարաժամկետ հեռանկարում կմնա սառեցված վիճակում։ Սա միայն տարկետում է տալիս, քանի որ Իլհամ Ալիևի աշխարհաքաղաքական ախորժակը չի սպառվել։ Հնարավոր է, որ հերթական զիջումների և նոր բանաձևերի որոնման միջոցով Հայաստանը կփորձի ինչ-որ կերպ հասցեագրել այդ ռիսկերը, քանի որ տվյալ պահին դասական իմաստով մենք իրական դաշինքներ չունենք, և ես չեմ կարծում, թե ստեղծված իրողություններում դրանք սկզբունքորեն հնարավոր են: VERELQ. Հաշվի առնելով Թուրքիայի վետոյի իրավունքը և աշխարհաքաղաքական կշիռը Հյուսիսատլանտյան դաշինքում՝ սկզբունքորեն հնարավո՞ր է արդյոք Երևանի որևէ լուրջ ինստիտուցիոնալ մերձեցում ՆԱՏՕ-ի հետ՝ առանց Անկարայի հետ նախնական քաղաքական պայմանավորվածությունների: Սերգեյ Մելքոնյան. Ես ՆԱՏՕ-ի գծով մասնագետ չեմ, բայց աշխարհաքաղաքական տեսանկյունից ակնհայտ է, որ Հայաստանի ինտեգրումը դաշինքին այժմ անհնար է: Համագործակցությունը ՆԱՏՕ-ի հետ, գործընկերային հարաբերությունների զարգացումը, համատեղ զորավարժությունների անցկացումը. այս ամենը միանգամայն իրագործելի է։ Դաշինքն ունի հարուստ գործիքակազմ և փոխգործակցության ձևաչափեր բլոկի մեջ չմտնող երկրների հետ՝ ընդհուպ մինչև ազգային զինված ուժերի համապատասխանեցումը ՆԱՏՕ-ի որոշակի չափանիշներին (ինչպես դա տևական ժամանակ տեղի էր ունենում, օրինակ, Ֆինլանդիայի և Շվեդիայի պարագայում)։ Բայց բուն ինստիտուցիոնալ ինտեգրումն այժմ բացառված է։ Քանի դեռ Թուրքիան ՆԱՏՕ-ի լիիրավ անդամ է, Հայաստանի անդամակցությունը կարգելափակվի նրա կողմից։ Բացառություն կարող է դառնալ միայն այն սցենարը, որի դեպքում Հայաստանը կամավոր կհամաձայնի դառնալ թուրքական պրոտեկտորատ: Այդ դեպքում՝ ինչո՞ւ ոչ։ Թուրքիայի փաստացի արբանյակը կդառնա բլոկում նրա իրավաբանական դաշնակիցը: Բայց տվյալ պահին այս սցենարը քիչ հավանական է: Ավելին, եթե նույնիսկ Անկարայում հանկարծ Հայաստանին որպես իրենց իրավիճակային դաշնակից տեսնեն, խորը պատմական ու քաղաքական անվստահությունը ոչ մի տեղ չի անհետանա։ Մենք դա տեսնում ենք Հունաստանի օրինակով, որը Թուրքիայի հետ միասին անդամակցում է ՆԱՏՕ-ին, ինչը չի խանգարում նրանց մշտական լարվածության մեջ գտնվել: Ընդ որում, եթե Հայաստանն իր հարաբերությունները ՆԱՏՕ-ի հետ խորացնի միջնորդավորված կերպով՝ բլոկի առանձին երկրների միջոցով (օրինակ՝ ամրապնդելով երկկողմ կապերը Ֆրանսիայի կամ նույն Հունաստանի հետ), ապա ինչ-որ պահի այն կարող է բավականին մոտենալ դաշինքին դե ֆակտո՝ մնալով նրանից դուրս դե յուրե: Բացի թուրքական վետոյից, այստեղ գործում են նաև բազմաթիվ այլ կարևորագույն գործոններ։ Առաջին հերթին՝ իրանական գործոնը: Թեհրանի համար ՆԱՏՕ-ն ազգային անվտանգության սպառնալիքի գլխավոր աղբյուրներից մեկն է: Ձգտել անդամակցել Հյուսիսատլանտյան դաշինքին՝ միաժամանակ Իրանի հետ ընդհանուր սահման ունենալով, քայլ է, որը սահմանակցում է աշխարհաքաղաքական ինքնասպանությանը։ VERELQ. Վեկտորի փոփոխությունը ենթադրում է բանակի անցում ռուսական չափանիշներից արևմտյանի, ինչը հսկայական միջոցներ և ժամանակ է պահանջում: Որքանո՞վ է իրատեսական նման կառուցվածքային վերակառուցումը հենց հիմա՝ հաշվի առնելով տարածաշրջանում առկա լարվածությունը և լոգիստիկ սահմանափակումները: Սերգեյ Մելքոնյան. Ես ռազմական փորձագետ չեմ, ուստի ինձ դժվար է ճշգրիտ սահմանում տալ, թե հատկապես ինչ է այս պահին թաքնված «արևմտյան չափանիշներ» տերմինի տակ։ Բացատրեմ միտքս. շատ այսպես կոչված արևմտյան ռազմական չափանիշներ հենց հիմա ստուգում և տրանսֆորմացիա են անցնում։ Ժամանակակից արևմտյան ռազմական միտքն ակտիվորեն ձևավորվում և սրբագրվում է Ուկրաինայում ռազմական գործողությունների փորձի հիման վրա։ ՆԱՏՕ-ի երկրներից փորձագետներ են գալիս այնտեղ, և հաճախ արդեն ուկրաինացի զինվորականներն են նրանց շատ բան սովորեցնում։ Եթե նախկինում իրավիճակը միակողմանի էր՝ գալիս էին արևմտյան հրահանգիչներն ու սովորեցնում տեղական բանակին, ապա հիմա հակառակն է։ Այդ պատճառով դժվար է ասել, թե կոնկրետ ինչ են իրենցից ներկայացնում այդ «արևմտյան չափանիշներն» իրենց ներկայիս տեսքով: Եթե խոսքը զորքերի կառավարման կառուցվածքի բարեփոխման, կապի և մենեջմենթի նոր համակարգերի ներդրման մասին է, ապա դա միանգամայն իրագործելի է։ Բայց հարկ է նշել, որ ռուսական բանակը նույնպես տեղում կանգնած չէ. ՌԴ զինված ուժերը 2000, 2020 և 2026 թվականների նմուշներով լիովին տարբեր կառույցներ են: Անշուշտ, պրոֆիլային ռազմական մասնագետներն այս հարցին ավելի խորը կպատասխանեն, բայց անգամ անզեն աչքով տեսանելի է, որ կոնցեպտները փոխվում են բոլոր խաղացողների մոտ։