Վերջին շրջանում փորձագիտական հանրության և քաղաքական շրջանակների ուշադրության կենտրոնում ակտիվորեն քննարկվում է Հայաստանի էլեկտրաէներգետիկական ցանցերը հարևան երկրների՝ Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ միավորելու հեռանկարը։ Հարավային Կովկասում փոփոխվող աշխարհաքաղաքական իրողությունների ֆոնին էներգետիկ համագործակցության հարցերում գնալով ավելի շատ են խոսում քաղաքական գործիչները։ Այն մասին, թե ինժեներական տեսանկյունից որքանով են իրատեսական նման նախագծերը, ինչպիսի օգուտներ ու մարտահրավերներ են դրանք խոստանում Հայաստանի տնտեսությանը՝ արևային գեներացիայի բուռն աճի հաշվին, ինչն է խանգարում դրանց անհապաղ գործարկմանը, և ինչպես Իրանի շուրջ տարածաշրջանային լարվածությունը կարող է անդրադառնալ Հայաստանի էներգաանվտանգության վրա, VERELQ պարբերականին տված հարցազրույցում պատմել է էներգետիկայի ոլորտի փորձագետ Արա Մարջանյանը։   Լուսանկարում Արա Մարջանյանն է, աղբյուրը` Սպուտնիկ VERELQ: Պարոն Մարջանյան, արդեն մի քանի շաբաթ ակտիվորեն քննարկվում են Հայաստանի էլեկտրաէներգետիկական ցանցերը Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ հնարավոր միացման մասին հայտարարությունները: Որքանո՞վ է իրատեսական և հեռանկարային այս ուղղությունը: Արա Մարջանյան: Տեխնիկական տեսանկյունից Ադրբեջանի էլեկտրաէներգետիկ համակարգի հետ զուգահեռ աշխատանքի վերականգնումն առանձնապես մեծ դժվարություն չի ներկայացնում: Տասնամյակներ շարունակ մեր էներգահամակարգերը գործել են զուգահեռ ռեժիմով: Դրա համար կպահանջվի վերականգնել օդային բարձրավոլտ գծերը և որոշակի արդիականացում իրականացնել երկու երկրների ենթակայաններում: Սա՝ ինչ վերաբերում է հարցի տեխնիկական կողմին: Տնտեսական տեսանկյունից Հայաստանի և Ադրբեջանի էլեկտրաէներգետիկ համակարգերի զուգահեռ աշխատանքի միավորումը չափազանց շահավետ է թվում մեր երկրի համար, քանի որ Հայաստանն ունի էլեկտրաէներգիայի արտահանման զգալի ներուժ: Բացի այդ, աշխարհագրությունն այնպիսին է, որ Հայաստանը կարող է ապահովել էլեկտրաէներգիայի տարանցում Նախիջևան Ադրբեջանից կամ էլ այնտեղ մատակարարել ուղղակիորեն իր սեփական հաշվեկշիռներից: Աշխարհաքաղաքական տեսանկյունից, փոփոխված ներկայիս իրավիճակում անցյալ տարվա երկկողմ և եռակողմ հուշագրերի ստորագրումը բավականին բարենպաստ պայմաններ է ստեղծում նման նախագծերի իրականացման համար: Սակայն անհրաժեշտ է բարձրաձայնել Հայաստանի գլխավոր պայմանն ու մտահոգությունը. այս բոլոր նախաձեռնությունների զարգացումը չպետք է խոչընդոտի, այլ, ընդհակառակը, պետք է նպաստի Հայաստանի և Իրանի միջև էլեկտրաէներգետիկական համագործակցության զարգացմանը: VERELQ: Մեր երկու երկրների միջև գործում է բարտերային սխեմայով գազի դիմաց էլեկտրաէներգիայի մատակարարման պայմանագիր: Արա Մարջանյան: Միանգամայն ճիշտ է: Եվ ես կարծում եմ, որ երրորդ 400 կիլովոլտանոց բարձրավոլտ գծի շահագործման հանձնումը պետք է մնա ինչպես Հայաստանի, այնպես էլ Իրանի ուշադրության կենտրոնում: Դա կունենա լրացուցիչ և փոխլրացնող նշանակություն ինչպես Հայաստանի և Ադրբեջանի էներգահամակարգերի զուգահեռ աշխատանքի հնարավորության ստեղծման, այնպես էլ ընդհանուր առմամբ Հայաստանի ապաշրջափակման համալիր ծրագրի իրականացման և համապատասխան տարանցիկ նախագծերի գործարկման համար: VERELQ: Իսկ ի՞նչ կասեք Թուրքիայի մասին: Որքանո՞վ է իրատեսական համագործակցությունն այս ուղղությամբ: Արա Մարջանյան: Հայկական և թուրքական ցանցերի միացումը միանգամայն իրատեսական է: Հիշեցնեմ, որ խորհրդային տարիներին գործում էր բարձրավոլտ էլեկտրահաղորդման գիծ Հայաստանի Գյումրիից (այն ժամանակ կոչվում էր Լենինական) մինչև Թուրքիայի Կարս, որով իրականացվում էին էլեկտրաէներգիայի փոխադարձ հոսքեր: 2009 թվականին Հայաստանն առաջարկեց Թուրքիային վերականգնել այդ գծի աշխատանքը: Սակայն այն ժամանակ տարածաշրջանը գտնվում էր Հայաստանի շրջափակման և նրա տնտեսության խեղդման աշխարհաքաղաքական տրամաբանության մեջ, ուստի Թուրքիան հրաժարվեց այդ նախագծի իրականացումից: Փոխարենը նրանք կառուցեցին Թուրքիա-Վրաստան-Ադրբեջան էլեկտրաէներգետիկական կամուրջ: Թուրքիան ակնկալում էր էլեկտրաէներգիայի զգալի մատակարարումներ Ադրբեջանից և Վրաստանից: Բայց, ինչպես մենք նշում էինք դեռ այն ժամանակ, դրանք միանգամայն անհիմն սպասումներ էին. ո՛չ Ադրբեջանում, ո՛չ Վրաստանում ո՛չ այն ժամանակ, ո՛չ այսօր, ո՛չ էլ մոտ ապագայում չեն նախատեսվում էլեկտրաէներգիայի զգալի ծավալներ՝ Թուրքիա արտահանելու համար: Մեր տարածաշրջանում 2025 թվականի օգոստոսից ստեղծված նոր աշխարհաքաղաքական իրավիճակը հուշում է, որ Հայաստանի և Թուրքիայի միջև էլեկտրաէներգետիկական համագործակցությունը կարող է վերակենդանացվել: Նման գործընկերությունը կծառայի ի շահ երկու երկրների: Նախ՝ դա թույլ կտա Հայաստանին արտահանել ինչպես իր բազային էլեկտրաէներգիան, որն արտադրվում է գազային և ատոմային կայանների, ինչպես նաև երկու հիդրոկասկադների կողմից, այնպես էլ արևային ֆոտովոլտային կայաններից ստացվող էներգիան: Իսկ չէ՞ որ Հայաստանում արևային գեներացիայի զարգացումը բոլորովին աննախադեպ, բուռն աճ է ապրել. այժմ մեզ մոտ տեղադրված են ավելի քան 1000 ՄՎտ ֆոտովոլտային հզորություններ, ինչը մոտավորապես երեք անգամ գերազանցում է ատոմակայանի գործող բլոկի հզորությունը: Արևային էլեկտրաէներգիան Թուրքիա կամ, ավելի հեռավոր հեռանկարում՝ Եվրոպա (օրինակ՝ սևծովյան ստորջրյա մալուխով կամ այլ նախագծերի միջոցով) արտահանելու հնարավորությունը թույլ կտա Հայաստանին բեռնաթափել արևային էներգիայի գերարտադրության պատճառով երկրի ներսում ստեղծված ծանր իրավիճակը: Սա դռներ է բացում մաքուր և բավականին էժան էլեկտրաէներգիան երկրի սահմաններից դուրս արտահանելու համար: VERELQ: Պարոն Մարջանյան, տեխնիկական տեսանկյունից, ինչպես Դուք եք ասում, այս ամենն իրագործելի է: Բայց եթե դա այդքան շահավետ է, ինչո՞ւ գործընթացը մինչ օրս չի մեկնարկում: Ինչո՞ւ են Թուրքիան և Ադրբեջանը դեռևս արգելակում այն: Արա Մարջանյան: Այստեղ մենք դուրս ենք գալիս ինժեներիայի շրջանակներից: Բանն այն է, որ շատ դեպքերում քաղաքականության շահերը, հատկապես տարածաշրջանային, հակասում են առողջ բանականությանը և ակնհայտ փոխշահավետ լուծումներին՝ ելնելով որոշակի հոգեբանական, պատմական և աշխարհաքաղաքական նկատառումներից: Իհարկե, այս բոլոր գործոններն առկա են, բայց կարծում եմ, որ այսօրվա դրությամբ իրավիճակը այլ է: Այժմ կա հնարավորություն՝ հետևելու ակնհայտ և փոխշահավետ լուծումներին ավելի շատ, քան հնացած և արմատացած քաղաքական կաղապարներին: VERELQ: Հասկանալի է: Եվ հարց Իրանի վերաբերյալ: Հաշվի առնելով Թրամփի սպառնալիքները՝ թիրախավորել Իրանի էներգետիկ հզորությունները (տվյալ դեպքում՝ ենթակայանները), և նկատի ունենալով մեր սերտ համագործակցությունը (չէ՞ որ Իրանը փաստացի հանդես է գալիս որպես Հայաստանի էլեկտրացանցերի հաճախականության կարգավորիչ)՝ արդյոք այս վատագույն սցենարը վտանգնե՞ր կստեղծի հայկական էներգետիկայի համար: Արա Մարջանյան: Նախևառաջ թույլ տվեք սկսել՝ զորակցություն հայտնելով հերոսական իրանական ժողովրդին, որն այժմ չափազանց բարդ ժամանակներ է ապրում: Ես հավատում եմ, որ նրանք հաջողությամբ կհաղթահարեն այս փորձությունները: Ինչ վերաբերում է դեպքերի բացասական զարգացման և Իրանի էլեկտրաէներգետիկ օբյեկտներին հարվածներ հասցնելու դեպքում Հայաստանի էլեկտրաէներգետիկական համակարգի համար հնարավոր սպառնալիքներին, ապա դա, անշուշտ, որոշակի կորուստների կհանգեցնի մեր էներգետիկայի համար: Սակայն դա չի խաթարի դրա կայուն աշխատանքը և կասկածի տակ չի դնի Հայաստանի կարողությունը՝ հոգալու իր սեփական կարիքները: Վատագույն դեպքում երրորդ բարձրավոլտ գծի գործարկումը, որը նախատեսվում էր այս տարի, կհետաձգվի ավելի երկարաժամկետ հեռանկարով: Հնարավոր է՝ տուժի Իրան-Հայաստան գազամուղի ենթակառուցվածքը, ինչը կհանգեցնի «գազ՝ էլեկտրաէներգիայի դիմաց» բարտերային համաձայնագրով աշխատանքների ժամանակավոր դադարեցմանը: Այնուամենայնիվ, նույնիսկ նման ծայրահեղ անբարենպաստ սցենարի դեպքում Հայաստանի էլեկտրաէներգետիկային հասցված հարվածն աննշան կլինի, և մեր էներգահամակարգը կպահպանի իր կայունությունը: