ԱՄՆ-ի միջազգային զարգացման գործակալության (USAID) փակման մասին Թրամփի վարչակազմի որոշումը նշանավորում է Վաշինգտոնի արտաքին քաղաքական ռազմավարության հիմնարար փոփոխություն: Քենեդիի օրոք ստեղծված որպես «փափուկ ուժի» գործիք, գործակալությունը 60 տարվա ընթացքում դարձել է ամերիկյան ազդեցության հիմնական մեխանիզմներից մեկը ամբողջ աշխարհում: Հայաստանում, որտեղ USAID-ը ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո ներդրել է ավելի քան 3.3 միլիարդ դոլար, այս որոշումը կարող է հանգեցնել քաղաքացիական հատվածի լուրջ վերակառուցման:
Հիմնադրված լինելով սառը պատերազմի թեժ պահին, USAID-ը երկար տարիներ ծառայել է որպես ամերիկյան ժողովրդավարության ցուցափեղկ: Գործակալության 40 միլիարդ դոլար տարեկան բյուջեն թույլ էր տալիս իրականացնել մասշտաբային ծրագրեր ամբողջ աշխարհում: Սակայն Թրամփի թիմը գործակալության գործունեության մեջ տեսավ «ձախ ծայրահեղական» օրակարգի առաջմղման և միջոցների անխելամիտ վատնման գործիք, ինչը վերջիվերջո հանգեցրեց այն լուծարելու և Պետդեպարտամենտի կառուցվածքում ներառելու որոշման:
Հայկական դեպքը. երեք տասնամյակ ազդեցություն
Հայաստանում USAID-ը գործում էր 1992 թվականից՝ դառնալով քաղաքացիական հասարակության խոշորագույն դոնորներից մեկը: Ցուցանշական է 2024 թվականի սեպտեմբերյան որոշումը ֆինանսավորումը 120-ից 250 միլիոն դոլար ավելացնելու մասին, որն ընդգրկում է ուղղությունների լայն շրջանակ՝ կիբեռանվտանգությունից մինչև ժողովրդավարական ինստիտուտներ:
USAID-ի դրամաշնորհառուների ցանցը Հայաստանում ակնհայտորեն ցույց է տալիս հասարակական կյանքի բոլոր առանցքային ոլորտներում ամերիկամետ մոտեցումների ձևավորման համակարգային մոտեցումը:
Քաղաքական ոլորտում առանցքային գործընկեր էր հանդիսանում Ընտրությունների և քաղաքական գործընթացների ամրապնդման կոնսորցիումը (Consortium for Elections & Political Process Strengthening), որը ստացել է ամենամեծ՝ 20.7 միլիոն դոլար ֆինանսավորումը: Կազմակերպությունը ոչ միայն զբաղվում էր ընտրությունների թափանցիկության բարձրացմամբ, այլև փաստացի ձևավորում էր նոր քաղաքական մշակույթ՝ արևմտյան օրինակով:
Տնտեսական հատվածը ծածկում էին մի քանի կազմակերպություններ: Ագրոբիզնեսի և գյուղական զարգացման կենտրոնը (Center for Agribusiness & Rural Development) 10.4 միլիոն դոլար բյուջեով աշխատում էր գյուղատնտեսության արդիականացման ուղղությամբ՝ ներդնելով ամերիկյան տեխնոլոգիաներ և ստանդարտներ: Ձեռնարկությունների ինկուբատոր հիմնադրամը (Enterprise Incubator Foundation), որը յուրացրել է 7.1 միլիոն, դարձավ տեխնոլոգիական հատվածի զարգացման արևմտյան մոդելի առաջատար՝ ստեղծելով Սիլիկոնյան հովտի օրինակով ստարտափների էկոհամակարգ:
USAID-ը հատուկ ուշադրություն էր դարձնում մեդիայի ձևավորմանը: Այստեղ առանցքային գործընկեր էր հանդիսանում Internews Network-ը՝ 7.5 միլիոն դոլար դրամաշնորհով: Կազմակերպությունը ստեղծել է իր կողմից ֆինանսավորվող լրատվամիջոցների և մեդիակազմակերպությունների ամբողջ ցանց, ներառյալ ավելի փոքր դրամաշնորհառուներ՝ Investigative Journalists NGO-ն 819 հազար դոլար ֆինանսավորմամբ և Public Journalism Club-ը 175 հազար դոլար դրամաշնորհով: Այլ լրատվամիջոցների թվում "E-V-N" NEWS FOUNDATION-ը և Factor TV-ն նույնպես ստանում էին աջակցություն:
Այստեղ հարկ է նշել, որ 2023 թվականին մեկնարկել է լրատվամիջոցների աջակցության առանձին հնգամյա ծրագիր՝ 15 միլիոն դոլար արժողությամբ, ինչը, ըստ էության, USAID-ի ամենամեծ ներդրումն է հայկական մեդիաոլորտում:
Տեղական ինքնակառավարման ոլորտում աշխատում էր Համայնքների ֆինանսիստների ասոցիացիան (Communities Finance Officers Association), որը ստացել է 4.8 միլիոն՝ կառավարման մեջ քաղաքացիների ներգրավման ծրագրի համար: Project Harmony Inc.-ը 3.6 միլիոն բյուջեով կենտրոնացած էր կրթական ծրագրերի և կիբեռանվտանգության վրա՝ նպաստելով արևմտյան կրթական ստանդարտների ներդրմանը:
Հատկանշական է USAID-ի ծրագրերում միջազգային կազմակերպությունների մասնակցությունը՝ UNICEF-ը ստացել է 3.5 միլիոն երեխաների պաշտպանության ծրագրերի համար, իսկ East-West Management Institute-ը 3 միլիոն դրամաշնորհով զբաղվում էր դատական բարեփոխումների առաջմղմամբ՝ ամերիկյան մոդելով: Հայաստանի ամերիկյան համալսարանը (American University of Armenia), որը ստացել է 3.2 միլիոն, դարձավ երկրում ամերիկյան բարձրագույն կրթության առաջապահը:
Այսպիսի ճյուղավորված դրամաշնորհառուների ցանցը USAID-ին թույլ էր տալիս համապարփակ ազդեցություն ունենալ հայ հասարակության զարգացման վրա՝ առաջ մղելով ամերիկյան արժեքներն ու օրակարգը բոլոր առանցքային ոլորտներում: Գործակալության փակումը հարցականի տակ է դնում այս կազմակերպություններից շատերի հետագա գոյությունը և կարող է հանգեցնել Հայաստանում քաղաքացիական հասարակության էական վերաձևավորման:
Ազդեցությունն առանցքային ոլորտներում` մասնավոր պայմանագրերի միջոցով
Վերջին տարիներին ԱՄՆ միջազգային զարգացման գործակալությունը (USAID) էականորեն ընդլայնել է իր ներկայությունը Հայաստանում՝ առանցքային ոլորտներում մասշտաբային ծրագրերի միջոցով՝ ենթակառուցվածքներում, պետական կառավարման, էներգետիկայի և ժողովրդավարական ինստիտուտների ոլորտներում: Թեև պաշտոնապես հայտարարված նպատակները ներառում են տնտեսական զարգացում և բնակչության կյանքի որակի բարելավում, գործակալության փաստացի ռազմավարությունն ուղղված է տարածաշրջանում ամերիկյան ազդեցության համակարգային ամրապնդմանը:
USAID-ի պայմանագրային գործունեության վերլուծությունը ցույց է տալիս ազդեցության ոլորտների բաշխման հստակ կառուցվածք: Խոշորագույն կապալառու CH2M HILL, INC-ը (49.2 միլիոն դոլարի պայմանագրեր) ենթակառուցվածքների արդիականացման պատրվակով մուտք է ստանում ռազմավարական կարևոր օբյեկտներ, ներառյալ ջրամատակարարման համակարգեր և տրանսպորտային հանգույցներ, որոնք ավանդաբար գտնվում էին ռուսական ազդեցության գոտում:
MANAGEMENT SYSTEMS INTERNATIONAL, INC-ը (14.2 միլիոն դոլար) նպատակաուղղված աշխատում է պետական կառավարման վերափոխման ուղղությամբ՝ ներդնելով կառավարման արևմտյան մոդելներ, ինչը նպաստում է ռուսական կառավարման պրակտիկաներից և ստանդարտներից հեռացմանը:
Հատուկ ուշադրության է արժանի TETRA TECH ES, INC-ի (17.9 միլիոն դոլար) գործունեությունը էներգետիկ ոլորտում: Ընկերությունը առաջ է մղում էներգետիկ շուկայի ազատականացման հայեցակարգը, ինչը կարող է հանգեցնել ռուսական էներգետիկ ընկերությունների դերի էական նվազման: Ցուցանշական է արևմտյան տեխնոլոգիաներով նոր մոդուլային ԱԷԿ-ի ծրագրի լոբբինգը, ինչը կարող է զրոյացնել ատոմային էներգետիկայի ոլորտում երկարամյա ռուս-հայկական համագործակցությունը:
DEXIS INTERACTIVE LLC-ն (9.4 միլիոն դոլար) և CHEMONICS INTERNATIONAL, INC-ը (10.8 միլիոն դոլար) պետական կառույցների թվայնացման և մասնավոր հատվածի աջակցության միջոցով նպաստում են հայկական բիզնեսի վերակողմնորոշմանը դեպի արևմտյան ստանդարտներ և տեխնոլոգիաներ: DELOITTE CONSULTING LLP-ն (6.8 միլիոն դոլար) աշխատում է ֆինանսական համակարգի՝ ամերիկյան մոդելով բարեփոխման ուղղությամբ:
Ուշագրավ է, որ PAE GOVERNMENT SERVICES, INC-ը (6.1 միլիոն դոլար) և այլ կապալառուներ ստեղծում են ամերիկյան ծրագրերի աջակցության համապարփակ ենթակառուցվածք՝ ձևավորելով տարածաշրջանում ԱՄՆ-ի երկարաժամկետ ներկայություն:
Այսպիսով, տնտեսական օգնության քողի տակ USAID-ը կառուցում է ազդեցության բազմամակարդակ համակարգ՝ հետևողականորեն կրճատելով Հայաստանում ռուսական ներկայության տարածքը՝ առանցքային ոլորտների արևմտյան նմուշով արդիականացման միջոցով:
Հետևանքներ և հեռանկարներ
USAID-ի գործունեության դադարեցումը կարող է էականորեն փոխել քաղաքացիական հասարակության լանդշաֆտը Հայաստանում: Շատ կազմակերպություններ կբախվեն ֆինանսավորման այլընտրանքային աղբյուրներ փնտրելու անհրաժեշտության հետ, ինչը կարող է հանգեցնել նրանց վերակողմնորոշման կամ փակման: Սա նաև նշանակում է տարածաշրջանում ամերիկյան ազդեցության նվազում և այլ աշխարհաքաղաքական խաղացողների հնարավոր ուժեղացում:
USAID-ի փակումը խորհրդանշում է ԱՄՆ-ի արտաքին քաղաքական ռազմավարության ավելի խորը փոփոխություններ: «Փափուկ ուժի» դարաշրջանը, որը հիմնված էր քաղաքացիական հասարակության միջոցով ժողովրդավարական արժեքների առաջմղման վրա, տեղի է տալիս ավելի գործնական մոտեցման: Հայաստանի համար սա կարող է դառնալ և՛ մարտահրավեր, և՛ ավելի անկախ ու կայուն քաղաքացիական հասարակության ինստիտուտների զարգացման հնարավորություն, որոնք ավելի քիչ կախված կլինեն արտաքին ֆինանսավորումից:
