Հայաստանի խորհրդարանի ամբիոնից «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության (Նիկոլ Փաշինյանի քաղաքական ուժի) պատգամավոր Արման Եղոյանը հարցրել է, թե ովքեր են Արամ Համբարյանը (Վաշինգտոնի Հայ դատի գրասենյակի տնօրենը), Գասպար Կարապետյանը (Բրյուսելի Հայ դատի գրասենյակի տնօրենը) ու Մուրադ Փափազյանը (CCAF-ի համանախագահ և ՀՅԴ Բյուրոյի անդամ), և թե քանի հոգու անունից են նրանք խոսում։
Իր ելույթի ընթացքում վերոնշյալ պատգամավորը հատկապես փորձել է արժեզրկել Սփյուռքը, թերագնահատել դրա օգտակարությունը և վերջում պաշտպանել այն անհեթեթ թեզը, թե ավելի ուժեղ Սփյուռքը նշանակում է ավելի թույլ Հայաստան։ Մեր անձնական գործոնն այստեղ հիմնական խնդիրը չէ։ Իրական խնդիրը հայ ազգի, նրա պատմության և ապագայի վերաբերյալ նրանց պատկերացումն է։ Մենք երբեք չենք հավակնել խոսել բոլոր հայերի անունից։
Մենք խոսում ենք մեր համոզմունքների, մեզ վստահված պատասխանատվության և Հայաստանի, Արցախի ու Հայ դատի ծառայությանը նվիրված տասնամյակների հանրային գործունեության անունից։ Լեգիտիմությունը չի սահմանափակվում միայն ընտրական մանդատով. այն բխում է նաև ծառայությունից, հետևողականությունից, համախմբելու կարողությունից և ձեռք բերված արդյունքներից։ Կառավարությունը ժամանակավոր է, պետությունը՝ մնայուն։ Իսկ հայ ազգը դրանից էլ ավելի ընդգրկուն է։
ԴԻՄԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՄԱՆ ՄԵԿ ԴԱՐ
Ժամանակակից հայկական Սփյուռքը չի ծնվել հարմարավետության ընտրությունից։ Այն մեծապես Ցեղասպանության, աքսորի, տեղահանությունների և Օսմանյան կայսրության հայկական համայնքների ոչնչացման հետևանք է։ 1915 թվականից հետո իրենց հողից, ունեցվածքից և հաճախ նաև ընտանիքներից զրկված վերապրածները հավաքական կյանք վերակերտեցին Լիբանանում, Սիրիայում, Ֆրանսիայում, Միացյալ Նահանգներում, Կանադայում, Արգենտինայում, Ուրուգվայում, Հունաստանում, Կիպրոսում, Իրանում, Եգիպտոսում, Ավստրալիայում և տասնյակ այլ երկրներում։ Նրանք կառուցեցին եկեղեցիներ, դպրոցներ, մշակութային կենտրոններ, երիտասարդական տներ. հիմնեցին թերթեր, սոցիալական և բարեգործական կառույցներ։ Նրանք փոխանցեցին հայոց լեզուն՝ հատկապես այսօր վտանգված արևմտահայերենը, մեր հավատքը, մշակույթը, հիշողությունը և նույն ազգին պատկանելու գիտակցությունը։ Հայ Առաքելական, Հայ Կաթողիկե և Հայ Ավետարանական եկեղեցիները, Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինը և Մեծի Տանն Կիլիկիո Կաթողիկոսությունը, Հայկական բարեգործական ընդհանուր միությունը, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցությունը, Համազգայինը, ՀՄԸՄ-ն, Հայ Կապույտ Խաչն ու Հայ Օգնության Միությունը, ինչպես նաև հազարավոր կրթական, մշակութային, մարզական և բարեգործական կազմակերպություններ թույլ չտվեցին, որ աշխարհասփյուռ վիճակը վերածվի անհետացման։ Այս կառույցները կատարյալ չեն։ Ոչ մի մարդկային հաստատություն կատարյալ չէ։ Սակայն ժխտել դրանց պատմական դերը՝ նշանակում է ջնջել մշակութային և ազգային դիմադրության մի ամբողջ դար։ Առանց դրանց՝ Սփյուռքի մեծ մասը կլուծվեր ձուլման մեջ։ Առանց դրանց՝ վերապրածների միլիոնավոր ժառանգներ չէին պահպանի ո՛չ լեզուն, ո՛չ հիշողությունը, ո՛չ էլ կենդանի կապը Հայաստանի հետ։
ՀԱՅՈՒԹՅԱՆ ՈՉ ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ
Խորհրդային տարիներին Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունը չուներ ինքնիշխան դիվանագիտություն, որը կարող էր ազատորեն պաշտպանել հայ ժողովրդի ազգային իրավունքները։ Այս պայմաններում Հայ Յեղափոխական Դաշնակցությունն ու Հայ դատի հանձնախմբերի համաշխարհային ցանցը ստանձնեցին ոչ պաշտոնական իրական դիվանագիտության դերը։ Վաշինգտոնում, Փարիզում, Բրյուսելում, Օտտավայում, Լոնդոնում, Բուենոս Այրեսում, Բեյրութում, Թեհրանում և բազմաթիվ այլ մայրաքաղաքներում դրանք միջազգային հանրային ու քաղաքական օրակարգում պահեցին Հայոց ցեղասպանության հիշողությունը, հայ ժողովրդի իրավունքներն ու հենց Հայաստանի գոյության հարցը։ 1991 թվականի անկախության հռչակումից հետո այս աշխատանքը չդադարեց. այն ծառայեց Հայաստանի Հանրապետությանը, դրա անվտանգությանը, զարգացմանն ու միջազգային հեղինակությանը։ Սփյուռքը համախմբվեց 1988 թվականի երկրաշարժից հետո, շրջափակման տարիներին, պատերազմական ծանր շրջանում՝ հանուն Արցախի պաշտպանության, փախստականների աջակցության, մարդասիրական ծրագրերի ֆինանսավորման, ներդրումների ներգրավման և Հայաստանի ներկայացուցիչների առջև օտարերկրյա քաղաքական հաստատությունների դռները բացելու։ Հայաստանի որևէ կառավարության քաղաքականությանը ընդդիմանալը երբեք չի նշանակել ընդդիմանալ հայկական պետությանը։ Երբեմն հենց կառավարության դեմ հանդես գալն է պետությանը երկարաժամկետ ծառայելու լավագույն ձևը։
ԱՆՎԻՃԵԼԻ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐ
Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչումն ինքնստինքյան չի տրվել. այն վերապրածների, նրանց ժառանգների, պատմաբանների, եկեղեցիների և Սփյուռքի կազմակերպությունների տասնամյակների աշխատանքի արդյունքն է, որոնց շարքում վճռորոշ դեր են ունեցել Հայ դատի հանձնախմբերը։ 2026 թվականի դրությամբ առկա միջազգային տվյալների համաձայն՝ Հայաստանից բացի, Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը տարբեր իրավական ձևերով՝ օրենքով, խորհրդարանական բանաձևով կամ կառավարության որոշմամբ, արձանագրվել է երեսուներեք պետության կողմից՝ Արգենտինա, Ավստրիա, Բելգիա, Բոլիվիա, Բրազիլիա, Կանադա, Չիլի, Կիպրոս, Չեխիա, Դանիա, Ֆրանսիա, Գերմանիա, Հունաստան, Իսրայել, Իտալիա, Լատվիա, Լիբանան, Լիտվա, Լյուքսեմբուրգ, Մեքսիկա, Նիդերլանդներ, Պարագվայ, Լեհաստան, Պորտուգալիա, Ռուսաստան, Սլովակիա, Շվեդիա, Շվեյցարիա, Սիրիա, Սուրբ Աթոռ, Վենեսուելա, Միացյալ Նահանգներ և Ուրուգվայ։
Միջազգային մակարդակում պաշտոնական փաստաթղթեր, զեկույցներ կամ հայտարարություններ են ընդունվել, մասնավորապես, Եվրոպական խորհրդարանի, ՄԱԿ-ի Խտրականության կանխարգելման և փոքրամասնությունների պաշտպանության ենթահանձնաժողովի, ՄԱԿ-ի Պատերազմական հանցագործությունների հանձնաժողովի, Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովի անդամների, Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության, Եկեղեցիների համաշխարհային խորհրդի, Մերկոսուրի խորհրդարանի, Ժողովուրդների մշտական տրիբունալի և Ցեղասպանագետների միջազգային ընկերակցության կողմից։ Դրանց գումարվում են Անցումային արդարադատության միջազգային կենտրոնի, Էլի Վիզելի հիմնադրամի, Մարդու իրավունքների լիգայի, Ամերիկյան հրեական համայնքների միության, Թուրքիայի Մարդու իրավունքների ասոցիացիայի, վտարանդի Քրդստանի խորհրդարանի և միջազգային այլ գիտական ու բարոյական հեղինակավոր կառույցների աշխատանքները։ Ահա թե ինչ է տալիս կազմակերպված Սփյուռքը․ այն ջնջման վտանգի տակ գտնվող հիշողությունը վերածում է միջազգայնորեն ճանաչված ճշմարտության։
ԹՈՒՐՔԻԱՆ ԵՎ ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ՄԻՈՒԹՅՈՒՆԸ
Մենք պայքարել ենք նաև Եվրամիությանը Թուրքիայի անդամակցության դեմ այնքան ժամանակ, քանի դեռ Անկարան շարունակում էր Հայոց ցեղասպանության ժխտումը, Հայաստանի շրջափակումը, Կիպրոսի օկուպացիան և եվրոպական նախագծի հիմքում ընկած հիմնարար սկզբունքների խախտումը։ Այդ պայքարն ուղղված չէր թուրք ժողովրդի դեմ. այն պաշտպանում էր Եվրոպայի արժանահավատությունը և ճշմարտության, արդարության, ժողովրդավարության ու ժողովուրդների նկատմամբ հարգանքի արժեքները։
2005 թվականին հենց Եվրոպական խորհրդարանը սահմանեց, որ Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը պետք է նախապայման լինի Թուրքիայի անդամակցության համար։ Այդ դիրքորոշումը երբեք չէր ընդունվի առանց Եվրոպայի հայկական կազմակերպությունների տարիների հետևողական աշխատանքի։
ՖՐԱՆՍԻԱՅԻ ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԲԱՐԵԿԱՄՈՒԹՅՈՒՆԸ
Ֆրանսիայում մեր երկու երկրները միավորող բացառիկ կապերը սոսկ դիվանագիտական հայտարարությունների արդյունք չեն։ Դրանք տասնամյակներ շարունակ կառուցվել են հայկական համայնքի, դրա կառույցների և ակտիվիստների կողմից՝ բոլոր քաղաքական ուղղությունների ֆրանսիացի պատասխանատուների հետ համագործակցությամբ։
2001 թվականի հունվարի 29-ի՝ Հայոց ցեղասպանությունը հրապարակայնորեն ճանաչող ֆրանսիական օրենքը, Հայաստանի և Արցախի օգտին ընդունված խորհրդարանական բանաձևերը, քույր քաղաքների կապերը, ապակենտրոնացված համագործակցությունը, ապրիլի 24-ը որպես Հայոց ցեղասպանության հիշատակի ազգային օր Ֆրանսիայի Հանրապետության պաշտոնական օրացույցում ամրագրելն ու ֆրանսիացի ընտրված պաշտոնյաների մշտական համախմբումն այդ աշխատանքի արդյունքն են։
Ես իմ բաժինն եմ ունեցել այս պայքարում՝ հաճախ լինելով առաջին գծում։ Շատերի հետ միասին նպաստել եմ, որ ֆրանս-հայկական բարեկամությունը դառնա քաղաքական և ռազմավարական իրականություն։ Մենք դռներ ենք բացել Փարիզում, Ազգային ժողովում, Սենատում, Եվրոպական խորհրդարանում և Ֆրանսիայի Հանրապետության տարբեր նախագահների աշխատակազմերում։ Բայց պետք է արժանին մատուցել տասնամյակների ընթացքում գործած հազարավոր ակտիվիստների աշխատանքին. սա անձնական հաջողություն չէ։
ԻՄ ԱՐՏԱՔՍՈՒՄՆ ՈՒ ԴԱՏԱԿԱՆ ՀԱՂԹԱՆԱԿԸ
Հենց այն պատճառով, որ մասնակցել եմ այս պայքարին և հրաժարվել եմ լռել՝ դատապարտելով Նիկոլ Փաշինյանի վարած քաղաքականությունը, 2022 թվականի հուլիսի 13-ի լույս 14-ի գիշերը Հայաստանի իշխանություններն արգելեցին ինձ մուտք գործել իմ իսկ Հայրենիք և արտաքսեցին «Զվարթնոց» օդանավակայանից։ Որպես պատրվակ ներկայացվեց իմ ենթադրյալ մասնակցությունը 2021 թվականի հունիսի 1-ին Փարիզում Նիկոլ Փաշինյանի դեմ կազմակերպված ցույցին։
Դատական գործընթացի ընթացքում Հայաստանի Ազգային անվտանգության ծառայությունը դատարանում նույնիսկ չներկայացրեց այդ պատրվակը. իմ նկատմամբ կիրառված միջոցը հիմնավորող որևէ փաստարկ արդարադատությանը չցուցադրվեց։ Տասնութ ամիս տևած դատական պայքարից հետո՝ 2024 թվականի հունվարին, Երևանի վարչական դատարանը վճիռ կայացրեց իմ օգտին և պարտավորեցրեց հանել ինձ անցանկալի օտարերկրացիների ցուցակից։ Այս հաղթանակը ցույց տվեց, որ որևէ կառավարություն չի կարող կամայականորեն որոշել, թե իր իշխանությանը անհարմարություն պատճառող ակտիվ հայը կարող է անցանկալի համարվել իր Հայրենիքում։
ԱԶԱՏ ՍՓՅՈՒՌՔԸ ԵՐԲԵՔ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՎԱՐՉԱԿԱՆ ՀԱՎԵԼՎԱԾԸ ՉԻ ԼԻՆԻ
Նիկոլ Փաշինյանի իշխանությունն այսօր փորձում է շրջանցել Սփյուռքի պատմական կառույցները և դրանք փոխարինել իր իսկ ընտրած զրուցակիցներով ու «հանձնակատարներով»։ Հայաստանի պետությունն, իհարկե, իրավունք ունի կազմակերպելու Սփյուռքի հետ իր հարաբերությունները, սակայն այն իրավունք չունի որոշելու, թե ովքեր են ներկայացնում ժողովրդավարական երկրներում ապրող ազատ քաղաքացիներին։
Սփյուռքը ո՛չ Նիկոլ Փաշինյանի ընտրատարածքն է, ո՛չ էլ Երևանի կառավարության վարչական հավելվածը։ Սփյուռքի հետ չեն երկխոսում՝ ընտրելով միայն իշխանությանը հավանություն տվողներին և դուրս մղելով իրեն քննադատողներին. դա երկխոսություն չի կոչվում, դա ենթարկեցնելու փորձ է։ Այդ փորձը ձախողվելու է։ Սփյուռքի խոշոր հաստատությունները գոյություն են ունեցել ներկայիս կառավարությունից առաջ և կշարունակեն գոյություն ունենալ դրանից հետո։ Դրանց լեգիտիմությունը բխում է իրենց պատմությունից, անդամներից և գործունեությունից, այլ ոչ թե որևէ նախարարական կաբինետի հավանությունից։
ՀԱՄԸՆԿՆՈՒՄ ԱՆԿԱՐԱՅԻ ԵՎ ԲԱՔՎԻ ՆՊԱՏԱԿՆԵՐԻ ՀԵՏ
Իլհամ Ալիևը հրապարակայնորեն համաշխարհային «հայկական լոբբին» անվանել է Ադրբեջանի թիվ մեկ թշնամի։ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանն իր հերթին Ֆրանսիայի և Միացյալ Նահանգների հայկական սփյուռքին մեղադրել է հարաբերությունների կարգավորման իր պատկերացումներին խոչընդոտելու մեջ՝ Հայաստանի կառավարությանը կոչ անելով չեզոքացնել դրանց ազդեցությունը։
Երբ Հայաստանի իշխանությունները հարձակվում են Սփյուռքի պատմական կազմակերպությունների վրա, փորձում ապալեգիտիմացնել Հայ դատի գործիչներին և բազմակարծությունը փոխարինել հնազանդությամբ, դրանք օբյեկտիվորեն իրականացնում են այն, ինչ Անկարան ու Բաքուն տասնամյակներ շարունակ ցանկացել են։ Այս համընկնումն արձանագրելու համար գաղտնի հրահանգների շղթա պատկերացնելու կարիք չկա. քաղաքական արդյունքը մեր աչքի առջև է․ Ցեղասպանության հիշողությունը, Արցախի իրավունքներն ու Հայաստանի շահերը պաշտպանող կառույցները թուլացնելու փորձն ուղղակիորեն ծառայում է Էրդողանի և Ալիևի ռազմավարություններին։
Պանթյուրքական նախագիծը չի վախենում լուռ, բաժանված և անկազմակերպ Սփյուռքից. այն վախենում է գիտակից, կազմակերպված, ազդեցիկ և խոշոր ժողովրդավարական երկրներում գործելու ունակ Սփյուռքից։
ՈՒԺԵՂ ՍՓՅՈՒՌՔ ՉԻ ԿԱՌՈՒՑՎՈՒՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԴԱՏԱՐԿԵԼՈՎ
Փաշինյանի վարչախմբի տրամաբանությունը հիմնված է սկզբունքային սխալի վրա․ այն շփոթում է ժողովրդագրական ուժը քաղաքական ուժի հետ։ Սփյուռքը չի ուժեղանում միայն այն պատճառով, որ հայեր են հեռանում Հայաստանից. այն ուժեղանում է, երբ կազմակերպում է արդեն գոյություն ունեցող համայնքները, լեզուն փոխանցում նոր սերունդներին, պատրաստում քաղաքական գործիչներ, գիտնականներ, լրագրողներ, իրավաբաններ ու ձեռնարկատերեր, ստեղծում փորձագիտական ցանցեր և համախմբում իր տնտեսական ու դիվանագիտական ներուժը։ Այս գործողություններից ոչ մեկը Հայաստանից չի հեռացնում թեկուզ մեկ բնակչի։
Մենք կարող ենք միաժամանակ ցանկանալ, որ ավելի շատ հայեր ապրեն Հայաստանում, որ ավելի շատ հայրենադարձություն լինի, և որ Սփյուռքն ավելի կազմակերպված ու ազդեցիկ դառնա։ Այս նպատակները հակասական չեն. դրանք փոխլրացնող են։ Հայաստանն ու Սփյուռքը երկու հաղորդակից անոթներ չեն, որոնցից մեկը պետք է դատարկվի, որպեսզի մյուսը լցվի. դրանք նույն ազգի երկու չափումներն են։ Հայաստանն իր քաղաքացիների ինքնիշխան պետությունն է, բայց այն նաև ամբողջ հայ ազգի հայրենիքն է։
ՄԵՆՔ ՉԵՆՔ ՄՈՌԱՆԱ Ո՛Չ ԱՐՑԱԽԸ, Ո՛Չ ԲԱՔՎԻ ՊԱՏԱՆԴՆԵՐԻՆ
Այս ազգը երբեք չի մոռանա Արցախը, 2023 թվականին բռնի տեղահանված 120 000 հայերին, սեփական հողի վրա անվտանգ ապրելու նրանց իրավունքն, ինչպես նաև այսօր վտանգված հայկական մշակութային ու կրոնական ժառանգությունը։ Այն չի մոռանա նաև Արցախի նախկին ղեկավարներին, զինվորականներին, քաղաքացիական անձանց և մյուս հայ գերիներին, որոնք դեռ պատանդառվում են Բաքվի բանտերում։
Նրանց անհապաղ և անվերապահ ազատ արձակումը պետք է լինի Ադրբեջանի հետ ցանկացած քննարկման կենտրոնական, հրապարակային ու անսակարկելի պահանջը։ Անընդունելի է, որ Նիկոլ Փաշինյանի իշխանությունն այս հարցը բանակցությունների կենտրոնում չի դնում. գերիներին լքելու, Արցախը ջնջելու և Սփյուռքին լռեցնելու վրա կառուցված խաղաղությունը ո՛չ արդար կլինի, ո՛չ էլ կայուն։
ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԳԱԼԻՍ ԵՆ ՈՒ ԳՆՈՒՄ, ԱԶԳԸ ՄՆՈՒՄ Է
Պարոն Եղոյան, Ձեր և Ձեր գործընկերների մանդատը ժամանակավոր է, հայ ազգը՝ մնայուն։ Դուք հարցնում եք՝ ո՞վ է Մուրադ Փափազյանը։ Ես միլիոնավոր հայերից մեկն եմ՝ մի պատմության ժառանգորդ, որը ոչ ոք չի կարող վերացնել, և ծառայում եմ մի հայրենիքի, որը ոչ ոք չի կարող ինձանից խլել։
Ես Նիկոլ Փաշինյանի կառավարությունից թույլտվություն չեմ խնդրում հայ լինելու համար, և առավել ևս թույլտվություն չեմ խնդրում պաշտպանելու Հայաստանը, Արցախը, Բաքվի բանտերում պահվող հայերին կամ Հայոց ցեղասպանության պատմական ճշմարտությունը։ Մենք շարունակելու ենք պայքարել Հայաստանի Հանրապետության անկախության, ինքնիշխանության և անվտանգության համար։ Մենք շարունակելու ենք պաշտպանել հայությանը, նրա ժառանգությունն ու շահերը բոլոր այն երկրներում, որտեղ ներկա ենք։
Ուժեղ Սփյուռքը սպառնալիք չէ Հայաստանի համար. այն ռազմավարական խորություն է, անփոխարինելի դիվանագիտական, մշակութային, տնտեսական և քաղաքական ուժ։ Թուլացնել Սփյուռքը՝ նշանակում է թուլացնել Հայաստանը. դրանց միմյանց դեմ հանել՝ նշանակում է ծառայել նրանց ծրագրին, ովքեր ցանկանում են լռեցնել հայ ազգը։ Այդ ծրագրին մենք հակադրելու ենք մեր հիշողությունը, մեր միասնությունն ու մեր վճռականությունը։
Կառավարությունները գալիս են ու գնում, Հայաստանն ու հայ ազգը մնում են։
Մուրադ Փափազյան
ՀՅԴ Բյուրոյի անդամ
