Չնայած հունիսի 7-ին կայացած խորհրդարանական ընտրություններին՝ Հայաստանում քաղաքական ստատուս քվոն պահպանվել է. իշխող կուսակցությունը պահպանեց իշխանությունը, իսկ ընդդիմության կազմը մնաց անփոփոխ։ Այն մասին, թե ինչ խորքային գործընթացներ են թաքնված այս արդյունքների հետևում, VERELQ-ին տված հարցազրույցում պատմում է քաղաքագետ Հրանտ Միքայելյանը։ Փորձագետը վերլուծում է աշխարհաքաղաքականության ազդեցությունը ներքին օրակարգի վրա, բացատրում է, թե ինչու մանդատների մաթեմատիկական բաշխումը թույլ է տալիս երկրի ղեկավարությանը չգնալ փոխզիջումների ընդդիմախոսների հետ, և կիսվում է հայ հասարակության մեջ բևեռացման անխուսափելի աճի վերաբերյալ կանխատեսումներով։
Լուսանկարում Հրանտ Միքայելյանն է, աղբյուրը՝ newsarmenia.am
VERELQ. Հունիսի 7-ի ընտրությունների արդյունքներով իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը պահպանեց մեծամասնությունը խորհրդարանում, սակայն չհասավ օրենսդիր մարմնում ընդդիմության կազմի փոփոխությանը։ Միևնույն ժամանակ, ընդդիմության հույսերը՝ կապված իշխանափոխության հետ, նույնպես չարդարացան։ Ձեր կարծիքով՝ քաղաքական առումով ինչի՞ մասին է վկայում նման ստատուս քվոն։
Հրանտ Միքայելյան. Նախ, շատ կարևոր է հասկանալ, որ Հայաստանը փոքր երկիր է, որը շատ լուրջ արտաքին ազդեցություն է կրում։ Այն աշխարհաքաղաքական կառուցվածքը, որն այժմ գոյություն ունի տարածաշրջանում, կար և՛ 2021-ին, և՛ 2018 թվականին։ Շատ առումներով Հայաստանի ներքին քաղաքականությունն այդ արտաքին միտումների պրոյեկցիան է։ Համապատասխանաբար, այն փաստը, որ ստատուս քվոն չի փոխվել, խոսում է այն մասին, որ աշխարհաքաղաքականության մեջ ևս կարգավիճակը մնացել է նույնը։
Այս անգամ հայաստանյան ընտրությունների վրա աշխարհաքաղաքական ազդեցությունն արդեն բացահայտ էր, թեև Հայաստանի ներքաղաքական գործընթացների վրա այն ազդում է վաղուց։ Պարզապես հիմա՝ իրավիճակի սրման ֆոնին, դա դառնում է ավելի ու ավելի նկատելի։ Ուստի, լայն հեռանկարում արտաքին քաղաքականությունը չի փոխվել, աշխարհաքաղաքականությունը չի փոխվել, և, համապատասխանաբար, ներքաղաքական դասավորվածությունը նույնպես մնացել է նույնը։ Ինչ վերաբերում է տեղերում տիրող իրավիճակին, ապա, իհարկե, ինչ-որ տեղ իշխանությունն արդյունավետ քարոզարշավ անցկացրեց, իսկ ընդդիմությունը սխալներ թույլ տվեց, բայց միևնույն ժամանակ իշխանությունն օգտագործեց նաև վարչական ռեսուրս, ահաբեկման մթնոլորտ և զանգվածային ձերբակալություններ։
VERELQ. Մի շարք փորձագետներ նշում են, որ քվեարկության արդյունքները մերկացրին հայ հասարակության մեջ առկա խորը պառակտումը։ Որքանո՞վ է այս գնահատականն արտացոլում իրական պատկերը։
Հրանտ Միքայելյան. Միանգամայն կարելի է այդպես պնդել, սակայն հարկ է նշել, որ պառակտումն արձանագրվում է ոչ այնքան ընտրություններով, որքան փողոցներում։ Մեզ մոտ արդեն գրեթե վեց տարի՝ սկսած 2020 թվականի նոյեմբերից, նկատվում է համակարգային բողոքի ակտիվություն հասարակության մի հատվածի կողմից: Որոշ կուսակցությունների հաջողվում է համախմբել այն իրենց շարքերում, բայց մեծ հաշվով այս բողոքի ակցիաները պայմանավորված են արտաքին քաղաքականությամբ։
Առաջին հերթին դա վերաբերում է Լեռնային Ղարաբաղի անվտանգության ոլորտի քաղաքականությանը, սահմանների հարցերին և Թուրքիայի ու Ադրբեջանի հետ հարաբերություններին։ Այս սկզբունքային հարցերը հնարավոր չէ կարգավորել բացառապես կուսակցական մեխանիզմներով, քանի որ դրանք նույնպես արտաքին քաղաքականության պրոյեկցիա են։ Ըստ էության, այս խորը պառակտումը ինչպես գոյություն ուներ, այնպես էլ կա, և, դատելով ամեն ինչից, կշարունակի գոյություն ունենալ, ինչը մենք արդեն բավականին վաղուց նկատում ենք սոցիոլոգիական հարցումների տվյալներով։
VERELQ. Դատելով ամեն ինչից՝ իշխող կուսակցությունը զրկվում է սահմանադրական մեծամասնությունից, ինչն անհրաժեշտ է սահմանադրական բարեփոխումն առաջ մղելու համար։ Ի՞նչ մարտահրավերներ է սա ստեղծում նրա համար։ Կարելի՞ է արդյոք ասել, որ սահմանադրական բարեփոխումների թեման, մասնավորապես՝ դրանից Անկախության հռչակագրին արված հղման բացառումը, այժմ փակված է։ Արդյոք նման արդյունքը շո՞կ է երկրի ղեկավարության համար։
Հրանտ Միքայելյան. Ինչ վերաբերում է սահմանադրական մեծամասնությանը, ապա իրականում իշխող կուսակցությունն այն վաղուց չունի՝ առնվազն այն ժամանակվանից, երբ մոտ մեկ տարի առաջ մի քանի պատգամավորներ դուրս եկան դրա կազմից։ Իմ կարծիքով, դա չկար նաև մինչ այդ. իշխող ուժի մանդատների քանակը հնարավորինս մոտ էր սահմանադրական մեծամասնությանը (կարծեմ՝ 66 պատգամավոր՝ անհրաժեշտ 67-ի դիմաց), բայց մեկ ձայն, միևնույն է, չէր բավականացնում։ Ավելին, Ընտրական օրենսգիրքը ձևավորված է այնպես, որ սահմանադրական մեծամասնություն սկզբունքորեն չառաջանա։ Սահմանադրական բարեփոխումների վերաբերյալ ավելի լավ է խորհրդակցել իրավաբանների հետ, բայց, իմ կարծիքով, Սահմանադրությունը փոխելու համար միևնույն է հանրաքվե է անհրաժեշտ. ուղղակի խորհրդարանում քվեարկելը դրա համար բավարար չէ։
Արդյոք ընտրությունների արդյունքը շո՞կ է։ Իհարկե ոչ։ Երկրի ղեկավարությունը շատ ակտիվ և խորը զբաղված էր նախընտրական քարոզարշավով. մեկուկես-երկու ամիս առաջ նրանք անգամ ժամանակավորապես հրաժարական տվեցին և ամբողջովին ներգրավվեցին դրա մեջ։ Նրանք ունեին սոցհարցումների տվյալներ և հասարակության տրամադրությունների հստակ ըմբռնում՝ ընտրազանգվածի հետ շփման շնորհիվ։ Ամեն ինչ արվել է հենց այսպիսի արդյունք ստանալու համար։
Բացառապես բոլոր հարցումների համաձայն՝ իշխանության վարկանիշը քարոզարշավի սկզբում համեմատաբար ցածր էր, բայց հետո զգալիորեն աճեց։ Հատկապես դրան նպաստեց Եվրոպական քաղաքական համայնքի գագաթնաժողովի անցկացումը, ինչն ինքնին վարկանիշին մի քանի տոկոս ավելացրեց։ Քարոզարշավը հստակ հաշվարկված էր և հանգեցրեց անհրաժեշտ արդյունքների, որոնք իշխանությունն իր համար լավ է համարում։
VERELQ. Սահմանադրական մեծամասնության կորուստը տրամաբանորեն իշխող ուժից պահանջում է ավելի մեծ ճկունություն և խորհրդարանական ընդդիմության հետ փոխզիջումների գնալու պատրաստակամություն։ Սակայն մամուլի ասուլիսի ժամանակ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը փաստացի մերժեց այդ սցենարը։ Ձեր կարծիքով՝ ինչի՞ հետ է կապված նրա անզիջում դիրքորոշումը։
Հրանտ Միքայելյան. Եթե խոսենք ճկունության և փոխզիջումների մասին, պետք է հաշվի առնել հետևյալ փաստը. իշխանությունն ի վերջո ստացավ մանդատների երեք հինգերորդը։ Բանն այն է, որ ձայների տասներկուժամյա հաշվարկից հետո չորրորդ քաղաքական ուժը՝ «Բարգավաճ Հայաստանը», հավաքեց 3,996% և չանցավ խորհրդարան։ Արդյունքում նրա ձայները վերաբաշխվեցին, և դրանց մեծ մասը ստացավ իշխող կուսակցությունը։
Դա նրան թույլ կտա ոչ միայն ձևավորել կառավարություն, այլև ստանալ այն նույն երեք հինգերորդ մանդատները, որոնք բավարար են, օրինակ, գլխավոր դատախազ և դատական իշխանության ներկայացուցիչներ նշանակելու համար։ Այսպիսով, դատական համակարգի նկատմամբ վերահսկողությունն իշխանությունների մոտ ամբողջությամբ կպահպանվի, և ընդդիմության հետ համագործակցելու ոչ մի անհրաժեշտություն նա չունի։ Մենք պետք է նայենք ոչ թե ստացված տոկոսներին կամ հասարակական կարծիքին, այլ հենց մանդատներին։ Իսկ մանդատների բաշխման առումով իշխանության մոտ ամեն ինչ լավ է, ուստի պայմանավորվելու կարիք չկա։
VERELQ. Դուք կանխատեսո՞ւմ եք բևեռացման հետագա ուժեղացում հայկական քաղաքականության մեջ և հասարակությունում։ Եթե այո, ապա ի՞նչ հետևանքներով է դա հղի երկրի համար։
Հրանտ Միքայելյան. Այո, ես կանխատեսում եմ բևեռացման հետագա ուժեղացում։ Մի կողմից մենք տեսանք, որ վերջին ամիսներին համախմբումն ուժեղացել է. իշխանություններն իսկապես արդյունավետ նախընտրական քարոզարշավ անցկացրեցին՝ կիրառելով իրենց հասանելի բոլոր մեթոդները։ Սակայն ընտրություններին ընդառաջ ձայների նման արհեստական կուտակումը թույլ չի տա անվերջ պահպանել բարձր վարկանիշը։ Իշխանական կուսակցությունն իր վարկանիշը հասցրեց մաքսիմումի հենց քվեարկության օրվա դրությամբ, իսկ հետո անխուսափելիորեն կսկսվի արագ հետընթաց:
Իրավիճակի հետագա զարգացումը կախված կլինի տնտեսության մեջ, քաղաքականության մեջ իրական հաջողություններից և ընդդիմության գործողություններից։ Քանի որ սկզբունքային արտաքին քաղաքական և կառուցվածքային տնտեսական փոփոխություններ չեն նախատեսվում, ներկայիս ներքաղաքական և հասարակական ստատուս քվոյի պահպանման բոլոր պայմանները կմնան ուժի մեջ։ Որպես հետևանք՝ բևեռացումը կսկսի կրկին աճել։ Թե կոնկրետ ինչի դա կհանգեցնի, ես առայժմ չեմ ցանկանում շահարկել, քանի որ աշխարհաքաղաքականությունը չափազանց լուրջ ազդեցություն ունի Հայաստանի ներքին օրակարգի վրա, և իրավիճակը բավականին բարդ է կանխատեսել։ Բայց կարելի է վստահորեն ասել. առնվազն որոշ ժամանակ իշխանությունը տեղի ունեցողը կպահի վերահսկողության տակ, իսկ թե ինչ կլինի հետո՝ ժամանակը ցույց կտա։
