ԱՄՆ-ի և Իսրայելի ռազմական բախումը Իրանի հետ նոր աշխարհաքաղաքական իրականություն է ստեղծել Հայաստանի հարավային սահմաններին: Նախադեպը չունեցող տարածաշրջանային ճգնաժամի պայմաններում պաշտոնական Երևանը ստիպված է բարդ դիվանագիտական խաղ վարել՝ դադարներ պահպանելուց և Անկարայի ու Բաքվի հետ օպերատիվ շփումներից մինչև բազմավեկտոր հռետորաբանություն եվրոպական հարթակներում։ Այն մասին, թե ինչ է թաքնված իշխանությունների արտաքին քաղաքական մանևրների հետևում, կհաջողվի՞ արդյոք երկրին խուսափել մեկուսացումից, և պատրա՞ստ է արդյոք Հայաստանի տնտեսությունն անխուսափելի լոգիստիկ շոկերին, VERELQ-ը զրուցել է քաղաքագետ և տնտեսագետ Հրանտ Միքայելյանի հետ։
Լուսանկարում՝ Հրանտ Միքայելյան, աղբյուրը՝ 168.am
VERELQ: Ամերիկա-իսրայելական գործողության հենց առաջին ժամերին Իրանի Գերագույն առաջնորդ այաթոլլա Խամենեիի մահը շատերի համար շոկ էր։ Սակայն պաշտոնական Երևանը գրեթե եռօրյա դադար պահպանեց՝ նախքան Թեհրանի հետ ուղիղ կապ հաստատելը։ Ինչպե՞ս կբացատրեք այս լռությունը: Սա քաղաքական կաթվա՞ծ էր էսկալացիայի անսպասելի մասշտաբների ֆոնին, գլոբալ խաղացողների արձագանքին սպասե՞լ, թե՞ սառը, հաշվարկված պրագմատիզմ:
Հրանտ Միքայելյան: Այն, որ Երևանն ուշացումով կապ հաստատեց իրանական կողմի հետ՝ ցավակցություններ հայտնելու համար, իհարկե, մասամբ կարելի էր վերագրել ոչ պրոֆեսիոնալիզմին և հանգստյան օրերին։ Թեև ես կարծում եմ, որ նման կարևորության իրավիճակին իշխանությունները ավելի օպերատիվ կարձագանքեին, եթե հստակ իմանային՝ հատկապես ինչպես արձագանքել: Հետևաբար, ամենայն հավանականությամբ, բանն իսկապես պրագմատիկ հաշվարկի մեջ է։
2026 թվականի հունվարին Իրանում տեղի ունեցած լուրջ բախումներից հետո շատերը կարծում էին, որ իրանական ռեժիմն այլևս ի վիճակի չէ դիմադրել և կարող է իրականում տապալվել: Հաշվի առնելով ամերիկացիների շատ կոշտ տրամադրվածությունը՝ Հայաստանի համար այս իրավիճակը կարող էր վատ հետևանքներ ունենալ, առավել ևս, որ հայկական կառավարությունն այժմ ակտիվորեն զարգացնում է հարաբերությունները արևմտյան, այդ թվում՝ ամերիկյան ուղղությամբ։ Բացի այդ, Հայաստանը Ադրբեջանի հետ անվտանգության սեփական պարիտետ չունի։
Ինձ թվում է՝ հայկական կողմը ցանկանում էր դադար պահպանել այնքան ժամանակ, մինչև պարզ դառնար, որ Իրանը կդիմանա, և հաստատապես կդիմանա՝ համենայն դեպս տեսանելի ապագայում։ Պարզ է, որ անորոշ ժամկետով կանխատեսումներ անել չենք կարող, բայց այժմ մենք տեսնում ենք, որ ամերիկացիների նախնական նպատակներն իրագործված չեն և, ամենայն հավանականությամբ, չեն իրագործվի։ Առաջին երկու օրերին դա այնքան էլ ակնհայտ չէր, ուստի Հայաստանի կառավարությունը պրագմատիկ կերպով ձեռնպահ մնաց հստակ արձագանքից։ Ի վերջո, ցավակցությունները, այնուամենայնիվ, հայտնվեցին։
VERELQ: Այս «իրանական դադարի» ֆոնին հատկապես կոնտրաստային են նայվում հայկական դիվանագիտության գործողությունները թուրք-ադրբեջանական վեկտորում։ Երևանը չափազանց օպերատիվ կերպով կապ հաստատեց Բաքվի և Անկարայի հետ՝ նրանց տարածքում իրանական անօդաչուների անկման միջադեպերից հետո։ Ի՞նչ է թաքնված առաջնահերթությունների այս դասավորության հետևում: Արդյոք սա փորձ է ապահովագրել Հայաստանը տարածաշրջանային հրդեհից, հավատարմության ժե՞ստ արևմտյան կոալիցիային, թե՞ ազդանշան հարևան երկրներին Երևանի խիստ չեզոքության մասին:
Հրանտ Միքայելյան: Կարծում եմ, որ տվյալ դեպքում սա հավատարմության ժեստ է արևմտյան կոալիցիային։ Բանը միայն Ադրբեջանն ու Թուրքիան չեն. Երևանի ԱԳՆ-ն կապ է հաստատել նաև Բահրեյնի, Քուվեյթի, Սաուդյան Արաբիայի և Էմիրությունների հետ։ Սրանք բոլորն այն երկրներն են, որոնք ենթարկվել են իրանական հարվածներին։ Պարզ է, թե ինչի համար է սա արվում. եթե Երևանը խստորեն պահպաներ չեզոքությունը, նա կարող էր միաժամանակ կապ հաստատել և՛ Իրանի, և՛ Ադրբեջանի հետ՝ կոչ անելով երկու կողմերին գնալ դեէսկալացիայի և հայտնելով իր մտահոգությունը կամ հույսը տարածաշրջանային կայունության վերաբերյալ։ Բայց դա չարվեց, կապ հաստատեցին միայն ադրբեջանական կողմի հետ։ Ավելին, ես չեմ կարծում, որ հայկական կողմը Իրանի և Ադրբեջանի միջև հակամարտությունների իրավիճակում պետք է պահպաներ չեզոքություն։
VERELQ: Մինչդեռ, հենց որ Թեհրանում հստակեցվեց նոր Գերագույն առաջնորդի անձը, Երևանի դանդաղկոտությունը միանգամից վերացավ. հայկական իշխանությունները բավականին օպերատիվ արձագանքեցին՝ շնորհավորելով նրան ընտրվելու կապակցությամբ։ Ինչպե՞ս կբացատրեք տեմպի նման կտրուկ փոփոխությունը։ Արդյո՞ք դա նշանակում է, որ Հայաստանը պարզապես սպասում էր Իրանում ներէլիտային տուրբուլենտության ավարտին՝ վախենալով սխալ խաղադրույք կատարելուց:
Հրանտ Միքայելյան: Ես կարծում եմ, որ այս հարցի պատասխանը բխում է իմ առաջին պատասխանից։ Այն պահից, երբ պարզ դարձավ, որ իրանական ռեժիմը դիմակայել է, նախքան կողմնորոշվելը դադար պահպանելու անհրաժեշտություն այլևս չկար։ Պարզ դարձավ, որ Իրանը և նրա ներկայիս համակարգը՝ Իսլամական Հանրապետությունը, պահպանվում են, և նրա հետ պետք է պահպանել լավ հարաբերություններ։ Էլ չեմ խոսում այն մասին, որ անմիջապես ամերիկա-իսրայելական հարձակումից առաջ Հայաստանի և Իրանի միջև ակտիվորեն զարգանում էր ռազմավարական հարաբերությունների ոլորտում երկխոսությունը։ Հետաքրքիր է, իհարկե, թե ինչպես դա կզարգանա հետագայում. բացառված չէ, որ երկխոսությունը կվերսկսվի, հենց որ ավարտվի այս պատերազմը։ Հնարավոր է՝ գործընթացը հետաձգվի, բայց, ամենայն հավանականությամբ, մեզ սպասվում է միայն դադար, այլ ոչ թե շփումների լիակատար դադարեցում։
VERELQ: Մարտի 11-ին Եվրախորհրդարանում Նիկոլ Փաշինյանը ցուցադրեց դիվանագիտական էկվիլիբրիստիկա։ Նա Իրանին անվանեց «բարի հարևան», բայց անմիջապես ռևերանս արեց ԱՄՆ-ի և Ծոցի երկրների ուղղությամբ։ Իսկ բուն Հայաստանը նա դիրքավորեց որպես «փոքր պետություն», որին մնում է միայն աղոթել համաշխարհային տերությունների առաջնորդների իմաստության համար՝ պատերազմը դիվանագիտական ճանապարհով շուտափույթ ավարտելու նպատակով։ Որքանո՞վ է առհասարակ կենսունակ տոտալ հավասարահեռության և աբստրակտացման նման ռազմավարությունը։ Արդյո՞ք Երևանը, փորձելով գոհացնել բոլորին, ի վերջո չի ռիսկի դիմում հայտնվել մեկուսացման մեջ:
Հրանտ Միքայելյան: «Ցածր պրոֆիլի» քաղաքականությունը Երևանի դեպքում արդարացված է, և այստեղ զարմանալի ոչինչ չկա։ Ինչ-որ մեկի դեմ հանդես գալն իմաստ ունի միայն այն ժամանակ, երբ դու կարող ես ինչ-որ բանի վրա ազդել։ Իր հակաիրանական, հակաամերիկյան կամ որևէ այլ գործողություններով Հայաստանը Ամերիկայի և Իրանի միջև պատերազմի ելքի վրա չի ազդի։ Ավելին, Հայաստանը կարող է դրանից տուժել, իսկ շահել ոչինչ չի կարող, ուստի նման քաղաքականությունը միանգամայն տրամաբանական է։
Բայց ես դա լիակատար չեզոքություն չէի անվանի։ Փաշինյանը առանց որևէ ապացույցի հոգևորականներին մեղադրեց ՊԱԿ-ի (ԿԳԲ) համար աշխատելու մեջ, և նրա ելույթն ուներ ենթատեքստային հակառուսական բնույթ։ Պայմանականորեն ասած՝ փորձելով կողմ չբռնել Իրանի և ԱՄՆ-ի միջև հակամարտությունում՝ նա հակառուսական դիրքորոշում ընդունեց, ինչի համար էլ եվրոպական լսարանը նրան շնորհակալություն հայտնեց։ Դա չեզոքություն չէ։ Հենց այդ պատճառով Երևանը մեկուսացման մեջ չի մնա. հավաքական Արևմուտքի կողմից այսօր ամենամեծ պահանջարկը վայելում է հենց հակառուսական դիրքորոշումը։ Ինչ վերաբերում է մեկուսացմանը «ոչ մեկի համար յուրային» ձևաչափով, ապա Հայաստանը նման իրավիճակում էր մինչև 2018 թվականը, և դա մեծ խնդիր չէր:
Այլ հարց է՝ որքանո՞վ որակով է իրականացվում այս քաղաքականությունը, և արդյո՞ք զարգանում են դիվանագիտությանն աջակցող լծակները։ Դիվանագիտությունը վակուումում գոյություն չունի. այն հենվում է ռազմաքաղաքական գործիքների, դաշինքների համակարգի և շփումների ցանցի վրա, ներառյալ տնտեսականը: Թե որքանով որակով է դա արվում, այստեղ հարցեր կան։
Պնդումը, թե եթե որևէ կոնկրետ դիրքորոշում չզբաղեցնես, կհայտնվես մեկուսացման մեջ, այնքան էլ ճիշտ չէ։ Հատկապես հաշվի առնելով, որ դիրքորոշման համար այսօր ռազմավարական աջակցությամբ չեն վճարում. կարող են միայն շնորհակալություն հայտնել և թաքնված քաղաքական օգնություն ցուցաբերել։ Փոխարենը՝ որոշակի դիրքորոշման համար կարելի է շատ թանկ վճարել. մենք տեսնում ենք, որ Ծոցի շատ երկրներ վճարեցին իրենց խուսափողական դիրքորոշման համար, և Իրանը նրանց դարձրեց իր հարվածների թիրախը Իսրայելի հետ հակամարտության շրջանակներում։
Ուստի Հայաստանին այժմ հաստատ պետք չէ դիրքավորվել իրանա-ամերիկյան դիմակայության կողմերից մեկում։ Թեև ինչ-որ պահի, երբ իրավիճակը կայունանա, Հայաստանն արժե, որ Իրանին բարեգործական և հումանիտար օգնություն ցուցաբերի, ինչպես դա արեց Ադրբեջանը։ Բացի այդ, նպատակահարմար կլիներ մասնագետներ ուղարկել փլատակների մաքրման համար և ցուցաբերել տեխնիկական օգնություն, որը ռազմական չէ, բայց կօգնի պահպանել բարեկամական իմիջը իրանցի գործընկերների աչքերում։
VERELQ: Անցնենք տնտեսությանը։ Իրանը Հայաստանի համար պարզապես հարևան չէ, այն կրիտիկական կարևորության լոգիստիկ և էներգետիկ հանգույց է։ Հարավային սահմանների մոտ լայնամասշտաբ պատերազմի պայմաններում ի՞նչ մակրոտնտեսական ռիսկեր են առաջին հերթին սպառնում Հայաստանին: Եվ գլխավորը. տեսնո՞ւմ եք արդյոք կառավարության ընթացիկ գործողություններում այդ ռիսկերի դիվերսիֆիկացման իրական հակաճգնաժամային ծրագիր, թե՞ Հայաստանն առայժմ պարզապես հույսը դնում է լավագույնի վրա:
Հրանտ Միքայելյան: Հակաճգնաժամային ծրագիր մեկ շաբաթում մշակելը շատ դժվար է։ Հայաստանի լոգիստիկան թույլ չի տալիս այդպես հեշտությամբ և արագ վերահղել հոսքերը։ Իրանը ոչ միայն ապրանքների աղբյուր է կամ սպառման շուկա, այլև լոգիստիկ երթուղի, որով Հայաստան էր հասնում արտադրանքը։ Մեկ այլ լոգիստիկ ուղղություն է Դուբայի էմիրությունը, որը նույնպես շատ է տուժել, և ես չեմ կարող վստահությամբ ասել, որ այնտեղից մատակարարումներն այժմ շարունակվում են ամբողջ ծավալով։ Հետևաբար, այս պահին նման ծրագիր չկա, և դրանում զարմանալի ոչինչ չկա, քանի որ իրավիճակը չափազանց արագ է զարգանում:
Արդյոք պե՞տք է նման ծրագիր։ Կարծում եմ՝ հեռանկարում ռազմավարություններ պետք է մշակվեն տարբեր ուղղություններով, այդ թվում՝ իրանական։ Բայց դժվար է ենթադրել, որ այս պատերազմը շարունակվելու է ամիսներով։ Սա կոնտակտային չէ, այլ օդային պատերազմ է՝ կապված մեծ քանակությամբ թանկարժեք հրթիռների հետ։ Երկու կողմերից էլ այդ պաշարն արդեն հսկայական քանակությամբ սպառվել է, և ռազմական պոտենցիալը նվազում է զինամթերքի օգտագործման կամ պահեստների ոչնչացմանը զուգընթաց: Արդեն մեկ ամիս անց կողմերի՝ նույն ինտենսիվությամբ մարտական գործողությունները շարունակելու ունակությունը անգամներով ցածր կլինի, ուստի ճգնաժամն այս կամ այն կերպ կսկսի մարել. համենայն դեպս, այսպես է թվում հիմա։
Չեմ կարծում, թե այս պահին դա կարող է հանգեցնել մասշտաբային տնտեսական ճգնաժամի, բայց պետք է ելնել նրանից, որ Հայաստանը սկսում է ապրել հետգլոբալացված աշխարհի իրողություններում։ Այդ աշխարհը շատ ավելի քիչ է կապված լինելու երկար լոգիստիկ շղթաների հետ, և դրանք պետք է օպտիմալացնել։ Այսօր դա իրանական ճգնաժամն է, վաղը այն կարող է բռնկվել մեկ այլ վայրում։ Իրանը, Իսրայելը և ողջ Մերձավոր Արևելքը լարվածության կետ են տվյալ պահին, բայց նման կետեր կան ամենուր՝ Լատինական Ամերիկայում, Հարավարևելյան Ասիայում, Արևելյան Եվրոպայում։ Էլ չեմ խոսում այն մասին, որ բուն Հայաստանում և նրա սահմաններին նման կետեր նույնպես գոյություն ունեն։ Ուստի պետությունը նախևառաջ պետք է բարձրացնի ինքնաբավության, ինքնապահովման և պարենային անվտանգության մակարդակը, ինչպես նաև ստեղծի մեծ ռազմավարական պահուստներ հաղորդակցությունների խափանման դեպքում:
