ԱՄՆ ատոմը թանկ է Հայաստանի համար, շահավետ է ՌԴ-ի հետ ԱԷԿ-ի ժամկետի երկարաձգումը. Յուշկով

Վաշինգտոնի՝ միջուկային տեխնոլոգիաների փոխանցման պատրաստակամության և Հայաստանում մոդուլային ռեակտորների (ՓՄՌ) կառուցման քննարկումների ֆոնին Երևանը շարունակում է ռազմավարական համագործակցությունը «Ռոսատոմի» հետ՝ Մեծամորի ԱԷԿ-ի շահագործման ժամկետի երկարաձգման ուղղությամբ։ Արդյո՞ք այս գործընթացները փոխադարձաբար բացառում են միմյանց, թե՞ Հայաստանը էներգետիկ դիվերсиֆիկացիայի բարդ սխեմա է կառուցում։

VERELQ-ի հետ զրույցում Ազգային էներգետիկ անվտանգության հիմնադրամի առաջատար վերլուծաբան, ՌԴ Կառավարությանն առընթեր Ֆինանսական համալսարանի փորձագետ Իգոր Յուշկովը մանրամասն վերլուծել է Երևանի «ատոմային պասիանսը»։ Փորձագետը բացատրել է, թե ինչու ամերիկյան «1-2-3 համաձայնագիրը» չի նշանակում տեխնոլոգիաների իրական փոխանցում, գնահատել է մինի-ԱԷԿ-ների նախագծերի կենսունակությունը և պատասխանել գլխավոր հարցին՝ պատրա՞ստ է արդյոք Ռուսաստանը վարկավորել հայկական էներգետիկան հարաբերությունների քաղաքական սառեցման պայմաններում։

Լուսանկարում Իգոր Յուշկովն է

VERELQ: Եկեք սկսենք ԱՄՆ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսի վերջին հայտարարությունից։ Նա նշեց, որ «1-2-3 համաձայնագրի» շուրջ բանակցություններն ըստ էության ավարտված են, և վերջնական հաստատումից հետո կողմերը կարող են անցնել տեխնոլոգիաների փոխանցմանը, գնումներին և այլն։ Ո՞րն է ԱՄՆ-ի շահը Հայաստանին իր ատոմային տեխնոլոգիաները փոխանցելու հարցում։ Եվ որքանո՞վ են մոդուլային ռեակտորների գնման մասին խոսակցություններն իրատեսական գործնական հարթությունում՝ հաշվի առնելով փորձագետների կարծիքն առ այն, որ հենց Միացյալ Նահանգներում այդ տեխնոլոգիաները դեռ վերջնականապես մշակված և փորձարկված չեն։

Իգոր Յուշկով: Կարծում եմ՝ խոսքը հենց տեխնոլոգիաների փոխանցման մասին չէ։ Այստեղ խոսքը սարքավորումների փոխանցման մասին է։ Այսինքն, պայմանականորեն ասած, Միացյալ Նահանգների ընկերությունները կարող են մատակարարել ինչ-որ առանձին սարքավորումներ կամ, համապատասխանաբար, կառուցել պատրաստի ատոմային էլեկտրակայան։ Կարծում եմ՝ կարող է քննարկվել նաև ատոմակայանի ձևաչափը։ Կամ էլ կարող է խոսք գնալ միջուկային վառելիքի մատակարարման մասին։ Օրինակ՝ «Վեստինգհաուս» (Westinghouse) ընկերությունը տարբեր երկրներում ամեն կերպ լոբբինգ է անում հենց նմանատիպ տարբերակներ։

Մենք հիշում ենք, որ «Վեստինգհաուսը» Ուկրաինա էր մատակարարում և տեղադրում իր վառելիքային հավաքածուները խորհրդային, այսպես ասած, դիզայնի (նախագծման) ռեակտորներում, նույն Զապորոժիեի ԱԷԿ-ում։ Այո՛, առաջին փորձերն անհաջող էին և քիչ էր մնում հանգեցնեին վթարի, բայց հետագայում «Վեստինգհաուսը» կատարելագործեց այդ տեխնոլոգիան, և այդ վառելիքային հավաքածուներն աշխատում էին դեռ խորհրդային տարիներին կառուցված ռեակտորներում։ Եվ սա, ընդհանուր առմամբ, վերջին տասնամյակների միտում է. «Ռոսատոմը» փորձում է մուտք գործել արևմտյան երկրների միջուկային վառելիքի և վառելիքային հավաքածուների շուկա՝ արևմտյան նախագծման ռեակտորներ, իսկ նրանք՝ խորհրդային նախագծման ռեակտորներ, փորձում են մտնել մեր նախագծեր։

Ուստի այստեղ խոսքը կարող է լինել սարքավորումների փոխանցման, այդ նույն վառելիքային հավաքածուների փոխանցման, դե, պարզապես սովորական վաճառքի մասին։ Բայց տեխնոլոգիայի մասին, որպեսզի Հայաստանը, օրինակ, ինքը կարողանա կառուցել այդ նույն մոդուլային ռեակտորները, կարծում եմ՝ իհարկե, խոսք չի գնում։ Դա բիզնեսի բոլորովին այլ տեսակ է, և ընկերությունները դրան չեն գնա, ու դրանով, որպես կանոն, ոչ ոք չի էլ զբաղվում։ Այսինքն՝ կարծում եմ, որ խոսքը նախևառաջ այն մասին է, որ ստորագրվի կոմերցիոն պայմանագիր, օրինակ՝ ամերիկյան որևէ ընկերության հետ լրացուցիչ ատոմային էլեկտրակայանի կառուցման վերաբերյալ՝ համապատասխանաբար նրանց տեխնոլոգիաների հիման վրա։ Այսինքն՝ ֆորմալ առումով, այո՛, տեխնոլոգիաները գտնվելու են երկրում՝ Հայաստանում, բայց փոխանցել դրանք, որպեսզի հայկական ընկերությունները կարողանան դրանք վերարտադրել, կարծում եմ՝ չի լինի։ Դրա մասին խոսք չկա։

Որքանո՞վ են մոդուլային ռեակտորների գնման մասին խոսակցություններն իրատեսական գործնական հարթությունում։ Դե, այստեղ հարց է, թե ինչ նկատի ունեն մոդուլային ռեակտորներ ասելով։ Այսինքն՝ դա մինի-ԱԷԿ-ն է, հավանաբար, նախևառաջ դրա մասին է խոսքը։ Այսինքն՝ ոչ մեծ ատոմային կայաններ, և սա իսկապես ընդհանուր առմամբ ատոմային ոլորտի զարգացման ուղղություններից մեկն է։ Ե՛վ Ռուսաստանն է գնում այս ճանապարհով, և ահա նմանատիպ կայանի կառուցման առաջին պայմանագիրը «Ռոսատոմը» ստորագրել է Ուզբեկստանի հետ։ Մենք տեսնում ենք, որ Միացյալ Նահանգներում ևս տարվում են նմանատիպ մշակումներ։ Առայժմ ահա բառացիորեն երեկ-երեկ չէ առաջ երևաց մինի-ռեակտորը, այն տեղափոխում էին ինքնաթիռի բեռնախցիկում, պարզապես տեղափոխեցին, այսինքն՝ այն իսկապես բավականին կոմպակտ է ատոմային ռեակտորների համար, և այն պատրաստվում են տեղադրել կարծես թե ռազմական օբյեկտներում, ու այն կկարողանա ինքնուրույն էներգիայով ապահովել մի փոքր քաղաք։

Ահա այս ուղղությամբ է ակտիվորեն զարգանում ատոմային արդյունաբերությունը։ «Ռոսատոմը», օրինակ, առաջարկում է նմանատիպ տեխնոլոգիաներ, նա վերցնում է ատոմային սառցահատների «Ռիտմ-200» ռեակտորները, կարող է մատակարարել «Ռիտմ-400»՝ այսինքն երկու անգամ ավելի մեծ ռեակտոր, և դա ևս էներգիայով կապահովի ինչ-որ բնակավայր՝ բավականին խոշոր։ Ուստի բոլորը գնում են այս ճանապարհով։ Եվ, ամենայն հավանականությամբ, խոսքը դրա մասին է, որ, ըստ էության, գոյություն կունենան մինի-ԱԷԿ-ներ, որտեղ դրվում է ռեակտորը, և, ընդհանուր առմամբ, այն կարելի է արագ կառուցել, բայց դրա հզորությունն էլ մեծ չի լինի։ Այսինքն՝ սա ավելի շուտ առանձին կամ փակ էներգահամակարգերի, կամ էլ խոշոր քաղաքների համար կարող է լուծում լինել։ Եվ ամերիկացիները նույնպես գնում են այս ճանապարհով։ Ավելի շուտ խոսքը սրա մասին է։ Հայաստանը միանգամայն կարող է շահագրգռված լինել նման նախագծերում։ Սա գործող ատոմակայանի փոխարինում չէ, սա ավելի շուտ լրացում է, էներգիայի նոր աղբյուր։

VERELQ: Հայկական իշխանությունները մի կողմից բանակցություններ են վարում, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ի հետ, մոդուլային տիպի նոր ԱԷԿ-ի կառուցման շուրջ, բայց մյուս կողմից հայտարարում են Հայաստանում գործող ատոմակայանի շահագործման ժամկետը մինչև 2036 թ. երկարաձգելու մասին՝ «Ռոսատոմի» հետ կոոպերացիայով այն ևս 10 տարով երկարաձգելու հեռանկարով։ Ինչպե՞ս հասկանալ այս մարտավարությունը կամ ռազմավարությունը։

Իգոր Յուշկով: Կարծում եմ, որ դրանք, սկզբունքորեն, չեն բացառում միմյանց, Հայաստանում ատոմային էներգետիկայի երկու օբյեկտների հայտնվելը։ Դրանք փոխբացառող նախագծեր չեն։ Երկրորդ՝ Հայաստանի իշխանությունները, ինչպես դա առնվազն մեզ է երևում, փորձում են Միացյալ Նահանգների հետ քաղաքական հարաբերությունների զարգացումը լրացնել հենց տնտեսական բաղադրիչով։ Հիմա հիմնականում խոսքը գնում է հենց քաղաքական երկխոսության մասին, ահա պետք է դա ինչ-որ կերպ ամրապնդել տնտեսությամբ։ Եվ այդ պատճառով այստեղ Հայաստանի ղեկավարությունն ավելի շուտ նախաձեռնում է նման նախագծեր։

Եթե վերցնենք նույնիսկ վերջին պատմությունը, երբ Ռուբիոն ամբողջական շրջագայություն էր կատարում՝ և՛ Հարավային Կովկաս, և՛ Եվրոպա, ապա Հարավային Կովկասում, ընդհակառակը, նրան առաջարկում են լրացուցիչ համագործակցություն էներգետիկայի ոլորտում։ Նրա միջոցով կարծես Միացյալ Նահանգներին են առաջարկում։ Եվ սա ավելի շուտ տարածաշրջանի երկրներն են շահագրգռված նրանում, որպեսզի, կրկին, Միացյալ Նահանգների հետ հարաբերությունների քաղաքական ուղղությունը (թրեքը) լրացնեն տնտեսականով։ Եվ բոլորը քաջ գիտակցում են, որ Թրամփը էներգետիկային շատ լուրջ է վերաբերվում, և այն միշտ նրա օրակարգում է։ Եվ նա անձամբ անընդհատ խոսում է այն մասին, որ բոլորը պետք է գնեն ամերիկյան էներգակիրներ, համագործակցեն ԱՄՆ-ի հետ էներգետիկայի ոլորտում և այլն։ Ուստի, որպեսզի այդ թվում ցուցադրեն որոշակի քաղաքական լոյալություն, որպեսզի Թրամփի մոտ որոշակի համակրանք ձևավորեն, հենց բոլորն էլ առաջարկում են նրան համագործակցություն էներգետիկայի ոլորտում։

Այդ իսկ պատճառով, նախ՝ մոդուլային տիպի հնարավոր նոր ԱԷԿ-ի ստեղծման առաջարկը հենց քաղաքական ուղղության լրացումն է որոշակի տնտեսական բովանդակությամբ։ Երկրորդ՝ այստեղ մենք տեսնում ենք, որ Հայաստանը, կրկին, շահագրգռված է իր էներգետիկ հաշվեկշռի հետագա դիվերսիֆիկացմամբ։ Իսկ նոր ԱԷԿ-ի հայտնվելը, այն, նախ, կոպիտ ասած, էլ ավելի կնոսրացնի էներգահաշվեկշիռը։ Եվ, ամենայն հավանականությամբ, խոսքը գնում է այն մասին, որ սկզբունքորեն գործեն Հայաստանում էներգասպառման ավելացման հեռանկարով։ Որ, իբր, տնտեսությունը կզարգանա, էլեկտրաէներգիայի սպառումը կաճի, իսկ նշանակում է՝ պետք են նոր աղբյուրներ, և դրանցից մեկը կարող է դառնալ ահա այսպիսի մոդուլային ԱԷԿ-ը։

Մանավանդ, երբ խոսում են մոդուլային ԱԷԿ-ի մասին, դա ենթադրում է, որ այն տեղակայվելու է ինչ-որ տեղ խոշոր սպառողից ոչ հեռու, որի կարիքները այդ կայանը կկարողանա փակել, ինչ-որ խոշոր բնակավայրի։ Իսկ նշանակում է՝ կարիք չի լինի, բացի արտադրող հզորությունների ստեղծումից, ինչ-որ կերպ մասշտաբային ձևով, ամբողջ երկրի մասշտաբով զարգացնել նաև ցանցային տնտեսությունը։ Ուստի նման տարբերակն ունի իր որոշակի պլյուսները։

Հետևաբար, կրկին, մեկը մյուսին չի բացառում։ Այնուամենայնիվ, գործող կայանը արդեն խոշոր ատոմային էլեկտրակայան է, ընդհանուր առմամբ, այն Հայաստանի էլեկտրաէներգիայի մոտ 30%-ն է տալիս, որքան հիշում եմ։ Ահա եթե Միացյալ Նահանգները Հայաստանի հետ հիմա պայմանավորվեին լիարժեք ատոմային էլեկտրակայանի կառուցման մասին, որի հզորությունը կչափվեր հարյուրավոր մեգավատտերով, այդ դեպքում այո, այստեղ խոսքը կգնար հնարավոր փոխարինման մասին։ Բայց հիմա, կարծում եմ, Հայաստանին ձեռնտու է և՛ պահպանել հին ատոմակայանը և երկարաձգել դրա շահագործման ժամկետը, մանավանդ, որ այնտեղ ներդրումները հիմնականում վաղուց հետ են գնվել։ Այսինքն, այո, իհարկե, պետք է պահպանել այն և սպասարկել, դա նույնպես ծախսեր են, բայց նոր լիարժեք ատոմային էլեկտրակայանի կառուցման համեմատ, իհարկե, դրանք կոպեկներ են։

Կրկին, եթե լիներ նոր կայան, ապա այդ ժամանակ այո, մենք կտեսնեինք ինչ-որ մոդել, ավելի շուտ՝ արևելաեվրոպական, երբ Լիտվայում փակեցին Իգնալինայի ԱԷԿ-ը։ Իսկ հիմա ուզում են դրա փոխարեն մեկ այլ՝ նոր ատոմային էլեկտրակայան դնել։ Այսինքն՝ սա խորհրդայինի փոխարինում չէ ինչ-որ արևմտյանով, ինչը հստակ կցուցադրեր քաղաքական կուրսի փոփոխություն։ Ոչ, առայժմ, համենայն դեպս, այդ մասին խոսք չկա։ Այսինքն՝ առայժմ հայկական տնտեսությունն էլ, ինձ թվում է, չէր ձգի նման փոփոխությունները, որ, իբր, գործող կայանը ընդհանրապես սկզբունքորեն փակեն, և դրա տեղում հետո ինչ-որ այլ բան կառուցեն։ Կարծում եմ՝ Հայաստանն առայժմ չի կարող իրեն դա թույլ տալ զուտ տնտեսապես։ Էլեկտրաէներգիայի չափազանց մեծ դեֆիցիտ կառաջանար։ Իսկ ահա ամերիկացիների հետ համագործակցությունը մինի-ԱԷԿ-ների մասով միանգամայն իրատեսական է։

VERELQ: Եթե հայկական կողմը (այսօր այդ մասին հայտարարեց նաև Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի ղեկավարը) գրավիչ է համարում ԱՄՆ առաջարկը ՓՄՌ կառուցման վերաբերյալ, բայց միևնույն ժամանակ մենք լսում ենք պարբերական բանակցությունների և առաջարկների մասին Ռուսաստանից, Ֆրանսիայից, Հարավային Կորեայից և այլ երկրներից, արդյո՞ք սա որոշակի առևտրային ռազմավարություն է։ Փորձո՞ւմ է արդյոք Երևանը այս կերպ իջեցնել գինը և ապագա գործընկերոջից իր համար ավելի շահավետ պայմաններ կորզել։

Իգոր Յուշկով: Ինչ վերաբերում է տարբեր երկրներին և տարբեր առաջարկներին։ Դե, իհարկե, որքան շատ ես հայտարարում, որ շուրջբոլորդ իրարանցում է (աժիոտաժ), և բոլորն ուզում են քեզ մոտ ատոմակայան կառուցել, կապ չունի նույնիսկ որ երկրում... Ղազախստանը բացարձակապես նույն դիրքորոշումը, նույն մարտավարությունն էր կիրառում։ Նա նույնպես ասում էր, որ Ղազախստանում ատոմակայան կառուցելու ցանկացողների հայտերը շատ են։ Եվ վերջնական արդյունքում որ տարբերակն էլ ընտրես, միևնույն է, նման մարտավարությունը թույլ է տալիս ինչ-որ տեղ սակարկել քեզ համար ավելի շահավետ պայմաններ։ Մանավանդ, եթե իրականում ինչ-որ հայտեր ներկայացվել են տարբեր երկրների ընկերությունների կողմից։ Եվ իսկապես թվարկված են երկրներ, որոնք կարող են կառուցել ատոմային էլեկտրակայաններ՝ և՛ Ֆրանսիան, և՛ Հարավային Կորեան։ Իհարկե, դա կլինի նաև Չինաստանը, ըստ էության, որովհետև Չինաստանը հիմա շատ ակտիվ մտնում է ատոմային էներգաբլոկների կառուցման շուկա։ Բայց թե որը կընտրվի, այստեղ դժվար է ասել։

Ղազախստանը արդյունքում ընտրեց «Ռոսատոմը»։ Այս առումով միևնույն է՝ «Ռոսատոմն» է կառուցում առաջին ԱԷԿ-ը Ղազախստանում։

Որքանո՞վ կհաջողվի ավելի շահավետ գին կորզել։ Այստեղ Հայաստանի համար խնդիր է դառնում երևի այն, որ «Ռոսատոմի» հնարավորությունները՝ լոբբինգ անելու վարկի տրամադրումը, որպեսզի ռուսական պետական վարկային միջոցներով կառուցվի նոր ատոմակայան՝ կապ չունի, խոշոր, թե մինի-ԱԷԿ Հայաստանում, այդպիսի հնարավորությունները շատ ավելի քչացել են։ Որովհետև, նախ, Ռուսաստանը ավելորդ փող չունի։ Մենք տեսանք, որ մեզ մոտ բյուջեի դեֆիցիտը 2025 թվականին կազմել է ավելի քան 5 տրիլիոն, այսինքն՝ ավելին, քան նախատեսվում էր։ Առայժմ ընթացիկ տարին էլ այնքան լավ չի սկսվել պետական բյուջեի եկամուտների տեսանկյունից։ Ուստի նման նախագծերի վարկավորման համար ավելորդ փողեր չկան։

Եթե խոսքը լիներ մինի-ԱԷԿ-ի մասին, գուցե «Ռոսատոմը» համաձայներ նաև սեփական միջոցներով, դե, կամ գոնե մի մասը վարկավորել սեփական ֆինանսների հաշվին։ Որովհետև «Ռոսատոմի» համար նույնպես հետաքրքիր է ստեղծել, գուցե նույնիսկ միանգամից մի քանիսը, բացի Ուզբեկստանի կայանից, ևս ինչ-որ տեղ հենց մինի-ԱԷԿ։ Այնտեղ ծախսերը այնքան էլ մեծ չեն լիարժեք ատոմային էլեկտրակայանի համեմատ, մանավանդ «Ռիտմ-200» ռեակտորները «Ռոսատոմը» թողարկում է բառացիորեն սերիական արտադրությամբ, որովհետև հիմա սերիական կառուցվում են ատոմային սառցահատները, պատվերները գնում են, ուստի այստեղ այդ ռեակտորի արժեքը այդքան զգալի չէր լինի։ Փոխարենը կարելի կլիներ ցուցադրել ռելևանտ նախագծեր և՛ Ուզբեկստանում, և՛ Հայաստանում, և դա որոշակի առավելություն (ֆորա) կտար «Ռոսատոմին» մինի-ԱԷԿ-ների շուկայում, և ամբողջ աշխարհով մեկ կարելի կլիներ դրանք իրականացնել։

Մյուս կողմից, կրկին, «Ռոսատոմի» մոտ էլ տնտեսական վիճակը թույլ չի տալիս նրան ուղղակի այդպես փողեր շաղ տալ։ Եվ այստեղ հարց է․ եթե ծախսերի հիմնական մասը, այնուամենայնիվ, իր վրա է վերցնում հենց Հայաստանը, ապա ի՞նչ է, նա կընտրի ռուսակա՞ն նախագիծը, թե՞ ինչ-որ արտասահմանյան նախագիծ։ Ուստի այստեղ մեծ հարց է։

Դե և քաղաքական բաղադրիչը։ Մենք տեսնում ենք, որ վերջին տարիներին քաղաքական հարաբերությունները բավականին լարված են Ռուսաստանի և Հայաստանի միջև, և ակնհայտորեն Հայաստանն ավելի շուտ հեռանում է Ռուսաստանից։ Եվ, իհարկե, կա ռիսկ, որ հիմա՝ կապ չունի, այնտեղ «Ռոսատոմի» փողերով, թե պետական վարկով մենք կկառուցենք ատոմային էլեկտրակայան, իսկ վաղը մեզ կասեն՝ «շնորհակալություն, բայց դուք մեզ ընկերներ չեք հեռու և մոտ ապագայում»։ Այսինքն՝ այս առումով որոշակի ռիսկեր կան, այդ թվում՝ վարկի վերադարձման ռիսկեր, որովհետև հետո կարելի կլինի հղում անել հակառուսական պատժամիջոցներին և ասել, որ «մենք հաճույքով կտայինք ձեզ փողերը, բայց չենք կարող ձեզ փոխանցել, չէ՞ որ բոլոր բանկերը պատժամիջոցների տակ են, փոխանցումներն արգելված են, կներեք»։ Ուստի, իհարկե, Ռուսաստանի համար սա նույնպես ռիսկեր են։ Եվ կարծում եմ, որ այստեղ դիտարկվելու են ինչպես քաղաքական փաստարկները, այնպես էլ տնտեսական։ Իսկ պե՞տք է արդյոք Ռուսաստանին, սկզբունքորեն, կառուցել ինչ-որ մինի-ԱԷԿ Հայաստանում հիմա։

VERELQ: Եթե նայենք ապագային առանց էմոցիաների և «չոր հաշվարկով» (սուխոյ օստատոկ): Հաշվի առնելով, որ խոսվում է Մեծամորի ԱԷԿ-ի շահագործման ժամկետը մինչև 2036 թվականը երկարաձգելու մասին, իսկ հետո, հնարավոր է, ևս 10 տարով, և հաշվի առնելով վերականգնվող էներգիայի աղբյուրների էքստենսիվ զարգացումը, արդյո՞ք Հայաստանին իսկապես անհրաժեշտ է նոր ատոմակայան։ Արդարացվա՞ծ է արդյոք այն «գին-որակ» հարաբերակցության և երկրի էներգատարողության տեսանկյունից։

Իգոր Յուշկով: Եթե մենք խոսում ենք գործող ատոմային էլեկտրակայանի մասին, ապա այդ նույն 2036 թվականը սարերի հետևում չէ։ Որովհետև եթե մենք խոսում ենք լիարժեք նույնպիսի կամ այնտեղ էլ ավելի հզոր ատոմային էլեկտրակայանի հնարավոր կառուցման մասին... Դե կամ ահա, օրինակ, «Ռոսատոմը» կառուցում է ստանդարտ նախագիծ՝ դա ՎՎԷՌ-1200 ատոմային ռեակտորի հիման վրա կայանն է։ Ենթադրենք՝ նա այնտեղ մեկ ռեակտոր է կառուցում՝ հետագայում երկրորդը կառուցելու հրապարակով, ապա այդ շինարարությունը ինքնին կտևի 5-7 տարի։ Ուստի, դե, հաշվի առնելով նախապատրաստումը... իհարկե, եթե նույն հրապարակում լինի, գուցե այնտեղ ավելի արագ լինի, բայց միևնույն է՝ դա սարերի հետևում չէ։ Հիմա 2026 թվականն է, եթե պայմանավորվեն, ապա շինարարությունը կարող է սկսվել մի քանի տարուց, և ահա հենց 2036 թվականին գործարկված կլինի նոր ատոմային էլեկտրակայանը։

Եվ դա դեռ «Ռոսատոմը», ըստ էության, սերիական ձևով կառուցում է ամբողջ աշխարհում այդ նախագծերը, այդ թվում՝ Ռուսաստանում։ Իսկ արտասահմանյան ընկերությունները, նրանք, դե, բացի չինականներից, ընդհանուր առմամբ սերիական չեն կառուցում։ Ուստի այնտեղ մի քանի տարով ուշացումը ստանդարտ պատմություն է, դա նորմալ է, և նախնական բյուջեի սահմաններից էական դուրս գալը նույնպես նորմալ է։ Ուստի, եթե մենք խոսում ենք 2036 թվականի մասին, ինչ-որ փոխարինման մասին, ապա դրա մասին պետք է մտածել հիմա։

Իհարկե, Հայաստանը շահագրգռված կլիներ նրանում, որպեսզի կայանն աշխատեր և՛ մինչև 36 թիվը, և՛ հետո մինչև 46-ը, եթե տնտեսական իրավիճակը և կայանի տեխնիկական վիճակը թույլ տան դա երկարաձգել։ Որովհետև, կրկին, ներդրումները կատարվել են շատ վաղուց։ Նման կայանում էլեկտրաէներգիայի արտադրության ինքնարժեքը բարձր չէ, ուստի դա թույլ է տալիս պահպանել էլեկտրաէներգիայի սակագները ցածր մակարդակի վրա, ինչը թույլ է տալիս ամբողջ տնտեսությանը զարգանալ։

Արդյո՞ք այն կփոխարինվի։ Դե, կրկին, եթե նույնիսկ զարգանում է վերականգնվող էներգետիկան, ապա այն ավելի շուտ դուրս կմղի ինչ-որ այլ, նույն գազային էներգետիկան։ Մանավանդ, եթե Հայաստանը կողմնորոշվեր դեպի եվրոպական իրացման շուկաներ, ապա Եվրամիությունում ատոմային էներգետիկան ճանաչված է որպես էներգետիկ անցմանը նպաստող, այսինքն՝ այն դասել են էներգիայի ցածր ածխածնային աղբյուրների շարքին։ Իհարկե, պարզապես վերականգնվող էներգետիկայի՝ այնտեղ քամու, արևայինի և նույնիսկ ՀԷԿ-երի դեպքում ածխածնային հետքը գրեթե բացակայում է, և այն անածխածնային է, իսկ ատոմը, դե, և սկզբունքորեն նաև գազը, ճանաչված են ցածր ածխածնային։ Բայց եթե մենք նման աստիճանակարգ ենք նայում, ապա, իհարկե, եվրոպացիների համար ավելի նախընտրելի է, որպեսզի օգտագործվի ատոմային էներգետիկան, այլ ոչ թե գազայինը։ Ուստի, եթե նույնիսկ Հայաստանում էներգասպառումը չաճի, ապա ավելի շուտ այնտեղ նոր ԱԷԿ-ները դուրս կմղեն հենց գազային գեներացիան, քան թե ատոմային էլեկտրակայանը։

Հետևաբար, եթե ինչ-որ բան կառուցվի, կրկին, դա չի բացառում հին ատոմակայանի պահպանումը աշխատանքի մեջ։

VERELQ: Որքանո՞վ է Ռուսաստանի համար կրիտիկական և կարևոր մասնակցությունը հայկական էներգետիկայի այնպիսի սեգմենտում, ինչպիսին ատոմային էլեկտրակայանն է։ Որքանո՞վ է հնարավոր, որ Երևանի ընտրությունը ոչ հօգուտ ռուսական տեխնոլոգիաների այս հարցում ազդի հայ-ռուսական հարաբերությունների վրա։

Իգոր Յուշկով: Կարծում եմ՝ կրիտիկական չէ։ Այսինքն, իհարկե, «Ռոսատոմը» կցանկանար պահպանել ներկայությունը և, հնարավոր է, կառուցել նաև ատոմային էլեկտրակայաններ, իսկ հետո մասնակցել գործող ատոմակայանի շահագործումից դուրսբերմանը։ Եվ նրա համար դա նույնպես լավ քեյս (օրինակ) կլիներ, որ ինքը ներկա է միջուկային էներգետիկայի բոլոր սեգմենտներում, այդ թվում՝ կարող է շահագործումից դուրս բերել ատոմակայանը։ Բայց առայժմ ոչ մի տեղ դա տեղի չի ունեցել, այսինքն՝ դեռ ոչ մեկը չի աշխատել մինչև շահագործումից դուրս գալը։ Իսկ այնտեղ, որտեղ, դե, Լիտվայում այն դուրս էին բերում, որովհետև այն պարզապես խորհրդային էր, այն կարող էր դեռ տասնամյակներով աշխատել։ Դե, բնականաբար, «Ռոսատոմին» այդ պատվերին չթողեցին։

Ուստի «Ռոսատոմի» համար, իհարկե, ցանկալի կլիներ մասնակցել նաև հետագայում։ Ռուսաստանի՝ որպես պետության համար, այստեղ իրականում դիրքորոշումը միանշանակ չէ։ Մի կողմից, մենք նախկինում միշտ փորձում էինք ներկա լինել հետխորհրդային տարածքում, պատրաստ էինք տալ մեծ վարկեր, ֆինանսական, մեծ և բավականին ռիսկային։ Եվ ոչ միայն հետխորհրդային տարածքում։ Կարելի է նայել, թե ինչ պայմաններով են իրականացվում ատոմային էլեկտրակայանները Թուրքիայում. դա նույնպես բավականին ռիսկային ֆինանսական մոդել է։ Բայց Ռուսաստանը իր վրա է վերցնում այն հանուն նրա, որ ընտրեն մեր նախագիծը։ Բայց տնտեսապես դա, մեղմ ասած, ռիսկային է։

Հետևաբար հիմա, Ռուսաստանի համար ներկայիս տնտեսական խնդիրներով պայմանավորված, նման նախագծերից հրաժարվելը, դե, ինչ-որ տեղ նույնիսկ որոշակի տնտեսական բալաստի (բեռի) թոթափում է։ Որովհետև, կրկին, տնտեսական հատույցը նման նախագծերից միանշանակ չէ։ Եվ մենք տեսնում ենք, որ Ռուսաստանը՝ որպես պետություն, այնքան էլ չի տուժում նման նախագծերից հրաժարվելուց։

Դե, ահա հիմա այնտեղ պայմանավորվածություն կար Ղազախստանի հետ երեք ածխային էլեկտրակայան կառուցելու, որպեսզի Ռուսաստանը դրա համար արտոնյալ վարկ տար։ Մեզ մոտ Ռուսաստանում նման նախագծերի համար արտոնյալ վարկեր չեն տալիս։ Եվ ահա հիմա հայտնի դարձավ, որ Ղազախստանը առանց ռուսական արտոնյալ վարկի ինքը կկառուցի այդ ածխային էլեկտրակայանները։ Դե ահա և հրաշալի է, այնտեղ ավելի քիչ փող կծախսենք։ Այսինքն՝ այս առումով մենք ոչինչ չենք կորցնում։

Նույնը և այստեղ։ Եթե սկզբունքային պահը հօգուտ Ռուսաստանի միայն արտոնյալ վարկի տրամադրումն էր, ապա, կրկին, Ռուսաստանի համար հիմա այն ժամանակները չեն, որ փողեր շաղ տա։ Եթե, կարծես, բանը միայն դրանում է, դե և լավ, այդ դեպքում, կարծես, առանձնապես պետք էլ չէ մեզ։ Այսինքն՝ պետք է ելնել ռացիոնալությունից։ Որովհետև, բացի տնտեսական գործոնից, «Ռոսատոմն» ունի այլ մրցակցային առավելություններ, փորձարկված նախագծեր։ «Ռոսատոմը» էներգետիկայի ոլորտում տեխնոլոգիական համաշխարհային առաջատարներից մեկն է։ Ահա որտեղ-որտեղ, բայց այստեղ գոնե մենք չենք կորցրել մեր կոմպետենցիաները (կարողունակությունները)։ Եվ նա կարող է առաջարկել ամբողջական ցիկլ՝ կայանի նախագծումից մինչև դրա շահագործումը, միջուկային վառելիքի մատակարարումը, կարող է հետ վերցնել աշխատած միջուկային վառելիքը, վերամշակել այն և այլն։ Այսինքն՝ կույտով այլ մրցակցային առավելություններ։ Եթե դրանք չեն հաղթում, իսկ եթե բանը միայն փողի մեջ էր, դե, նշանակում է՝ կգտնվի այլ հաճախորդ։ Կարծում եմ, որ մոտավորապես այսպիսի դիրքորոշումը ռացիոնալ կլիներ Ռուսաստանի համար ներկա ժամանակներում։