Աշխարհաքաղաքական մասշտաբային տեղաշարժերն ու պատերազմն Իրանում հարցականի տակ են դնում Հարավային Կովկասում առանցքային ենթակառուցվածքային նախաձեռնությունների իրականացումը: Ուշադրության կենտրոնում է հայ-ամերիկյան TRIPP լոգիստիկ նախագիծը, որի հեռանկարները կարող են էապես փոխվել Իրանում պոտենցիալ հակամարտության և Մոսկվայի ու Թեհրանի դիրքորոշումների կոշտացման ֆոնին: Հնարավո՞ր է արդյոք այս պայմաններում տարանցիկ հոսքերի վերաուղղորդում դեպի Հայաստանի հյուսիս՝ Իջևան-Ղազախ երթուղով, և ինչպե՞ս են նման հեռանկարներին նայում տարածաշրջանային մյուս խաղացողները: Այս բարդ լոգիստիկ հանգույցների, ԱՄՆ ռազմավարական շահերի և տարածաշրջանի տրանսպորտային ապաշրջափակման գործընթացի ապագայի շուրջ VERELQ-ը զրուցել է քաղաքագետ, APRI Armenia հետզոտական կենտրոնի ավագ գիտաշխատող Բենիամին Պողոսյանի հետ:   Լուսանկարում Բենիամին Պողոսյանն է, աղբյուրը` Սպուտնիկ VERELQ. Կկարողանա՞ արդյոք Իրանում պատերազմը կաթվածահար անել Հայաստանի հարավում հայ-ամերիկյան TRIPP լոգիստիկ նախագիծը (որն իրականացվում է գերազանցապես ամերիկյան բաժնեմասնակցությամբ և ներդրումներով)՝ հաշվի առնելով դրա մոտ լինելը իրանական սահմանին: Բենիամին Պողոսյան. Կարծում եմ, որ պատերազմն Իրանում զգալի ռիսկեր է ստեղծում TRIPP նախագծի իրականացման համար: Որքանով կարելի է դատել, հակամարտության արդյունքներով Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի (ԻՀՊԿ) դերը Իրանում ռազմավարական որոշումների կայացման գործընթացում միայն կուժեղանա: Մենք գիտենք, որ 2025 թվականի օգոստոսից ի վեր ԻՀՊԿ-ն խիստ բացասական վերաբերմունք է դրսևորել TRIPP նախագծի նկատմամբ, մինչդեռ, օրինակ, նախագահական վարչակազմն ավելի կամ պակաս չեզոք դիրքորոշում ուներ: Կարելի է վստահությամբ կանխատեսել, որ Իրանի վերաբերմունքը նախագծի նկատմամբ միայն կկոշտանա, և դա բավականին լուրջ խնդիր կդառնա դրա իրականացման համար: Բացի այդ, մենք տեսնում ենք, որ Ռուսաստանն իր չեզոք-դրական գնահատականը, որը հնչեցվել էր անմիջապես 2025 թվականի օգոստոսից հետո, փոխում է ավելի բացասականի: Ինչպես 2026 թվականի ապրիլի 2-ին հայտարարեց ՌԴ փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկը, 2025 թվականի Վաշինգտոնի հռչակագիրը խախտել է Հարավային Կովկասում ուժերի երկդարյա հավասարակշռությունը: Ամենայն հավանականությամբ, այժմ մենք կբախվենք մի իրավիճակի, երբ և՛ Իրանը, և՛ Ռուսաստանն ավելի կոշտ դիրքորոշում կունենան TRIPP նախագծի նկատմամբ: Այո՛, դա իսկապես լուրջ խոչընդոտներ և ռիսկեր է ստեղծում: VERELQ. Այն պայմաններում, երբ Իրանը բացահայտորեն գրոհում է ԱՄՆ-ի օբյեկտները Պարսից ծոցում, կստիպի՞ դա արդյոք Վաշինգտոնին սառեցնել հայկական նախագիծը անվտանգության ռիսկերի պատճառով: Բենիամին Պողոսյան. Այժմ դժվար է գնահատել ԱՄՆ-ի հնարավոր գործողությունները: Ակնհայտ է, որ նույնիսկ ժամանակավոր խաղաղության համաձայնագիրը ԱՄՆ-ի և Իրանի միջև չի լուծի նրանց միջև եղած բոլոր հիմնարար հակասությունները, և առաջին հերթին՝ Իսրայելի և Իրանի միջև: Դա նշանակում է, որ ցանկացած խաղաղության պայմանագրի ստորագրում կդառնա միայն մեծ դադար հաջորդ պատերազմից առաջ: Ինչպես արդեն նշեցի, Իրանն ավելի կոշտ դիրքորոշում կորդեգրի TRIPP-ի նկատմամբ: Ի վերջո, Թեհրանը կարող է սկսել ճնշում գործադրել ոչ թե ԱՄՆ-ի, այլ Հայաստանի կառավարության վրա՝ հայտարարելով նախագծի անթույլատրելիության մասին: Եթե իրականացումը շարունակվի, Իրանը կարող է դրա դեմ տարբեր գործողություններ ձեռնարկել: Կկանգնեցնի՞ դա ամերիկացիներին, թե՞ ոչ՝ դժվար է ասել, բայց դա, կրկին, էական ռիսկեր է ստեղծում նախագծի համար: Դրան գումարած՝ Ռուսաստանը նույնպես ավելի կոշտ հանդես կգա դրա դեմ: Այնպես որ, իրավիճակը TRIPP-ի շուրջ մնում է բավականին մշուշոտ: VERELQ. Եթե հարավային միջանցքը կորցնի իր արդիականությունը Իրանում ռազմական գործողությունների թատերաբեմին վտանգավոր մոտիկության պատճառով, կվերածվի՞ արդյոք հյուսիսային Իջևան-Ղազախ երթուղին գլխավոր տրանսպորտային նախագծի՝ Ադրբեջանի հետ հաղորդակցությունների ապաշրջափակման գործընթացում: Բենիամին Պողոսյան. Ես գործնականում բացառում եմ, որ Ադրբեջանը դրան կհամաձայնի: Առաջին հերթին մենք պետք է հասկանանք. Բաքվի գլխավոր նպատակն է «միջանցք» ստանալ դեպի Նախիջևան և այնուհետև՝ Թուրքիա: Այլ տրանսպորտային ուղիների ապաշրջափակումը (այդ թվում՝ հայ-ադրբեջանական, հայ-նախիջևանյան և հայ-թուրքական սահմանների հատվածների) Ադրբեջանի ծրագրերի մեջ չի մտնում: Նույնիսկ եթե TRIPP նախագիծն իրականացվի, ես վստահ չեմ, որ Ադրբեջանը կբացի Հայաստանի և Նախիջևանի միջև սահմանը Իրանի հետ ուղիղ երկաթուղային հաղորդակցության համար, կամ որ Թուրքիան ամբողջությամբ կապաշրջափակի սահմանները՝ Հայաստանին տրամադրելով երկաթուղային մուտք դեպի իր սևծովյան և միջերկրածովյան նավահանգիստներ: Այսինքն՝ նույնիսկ նախագծի հաջող մեկնարկից հետո ես վստահ չեմ, որ մնացած բոլոր հաղորդակցությունները կբացվեն: Ադրբեջանի և Թուրքիայի գլխավոր նպատակը Ադրբեջանից դեպի Նախիջևան և Թուրքիա ընդամենը 43 կիլոմետր երկարությամբ ամենակարճ երթուղու ստեղծումն է: Այն պետք է այլընտրանք դառնա այժմ Վրաստանով անցնող երթուղուն և Իրանով անցնող պոտենցիալ ուղուն (ի նկատի ունենք Արաքսյան միջանցքը): Ադրբեջանի համար սկզբունքայինն հենց սա է: Ես ամբողջությամբ բացառում եմ այն սցենարը, որի դեպքում Ադրբեջանը, չստանալով ճանապարհ դեպի Նախիջևան Սյունիքով, կհամաձայնի բացել սահմանի այլ հատվածներ, ներառյալ Ղազախ-Իջևան երկաթուղային հաղորդակցությունը, զուտ այն բանի համար, որ Հայաստանին հնարավորություն տա իր տարածքով երկաթուղով կապվել Ռուսաստանի կամ Կասպից ծովի հետ: VERELQ. Ձեռնտո՞ւ է արդյոք Երևանին տարանցիկ հոսքերի վերաուղղորդումը անկայուն հարավից դեպի հյուսիս՝ հաշվի առնելով, որ Իջևան-Ղազախ երթուղին պոտենցիալ ավելի արագ կինտեգրի երկրի կենտրոնական և հյուսիսային շրջանները միջազգային առևտրի մեջ: Բենիամին Պողոսյան. Հայաստանի տեսանկյունից, անշուշտ, Ղազախ-Իջևան երկաթուղային միջանցքի բացումն ավելի ընդունելի տարբերակ է: Այս երթուղին չի անցնում երկրի հարավով և ոչ մի առնչություն չունի այսպես կոչված «Զանգեզուրի միջանցքի» հետ: Հասկանալի է, որ Երևանին դա ձեռնտու է. ռուսական արտադրանքը կկարողանա ուղիղ՝ Ադրբեջանի տարածքով երկաթուղով հասնել Իջևան: Այնտեղ կարելի է կառուցել խոշոր լոգիստիկ կենտրոններ՝ ավտոմոբիլային տրանսպորտով բեռների հետագա բաշխման համար: Համանման սխեման կիրառելի է նաև հակառակ ուղղությամբ. բեռների առաքում ավտոմեքենաներով Իջևան, իսկ այնտեղից՝ երկաթուղով Ռուսաստան: Միանգամայն ակնհայտ է, որ սա ձեռնտու է Երևանի համար, քանի որ հանում է Սյունիքի հարցը: Կան ռիսկեր, որ Ադրբեջանը կարող է օգտագործել TRIPP նախագիծը Սյունիքի մարզում իր տնտեսական ներկայությունը մեծացնելու համար՝ այն դե-ֆակտո վերահսկողության տակ վերցնելու երկարաժամկետ մտադրությամբ, ինչը բխում է ադրբեջանցի պաշտոնյաների և փորձագիտական շրջանակների հայտարարություններից: Ղազախ-Իջևան երկաթուղու բացման դեպքում այս ռիսկերն ամբողջությամբ չեզոքացվում են: VERELQ. Եթե TRIPP-ի իրականացումը հարավում կանգ առնի, կփորձի՞ արդյոք ամերիկյան կապիտալը տեղափոխել իր քաղաքական և ֆինանսական աջակցությունը հյուսիսային տրանսպորտային նախագծերի վրա՝ Հարավային Կովկասում գլխավոր մոդերատորի կարգավիճակը պահպանելու համար: Բենիամին Պողոսյան. Անկեղծ ասած, ես կասկածում եմ, որ ամերիկացիները շահագրգռված կլինեն Ղազախ-Իջևան երկաթուղային ճյուղի բացմամբ: Այդ դեպքում Իջևանը կդառնա վերջնակայան, և այս երթուղին կսպասարկի բացառապես Հայաստանի շահերը՝ ապրանքներ երկաթուղով ներմուծելու հնարավորություն ոչ միայն Վրաստանով: Եթե դիտարկենք Իջևանը Մեղրաձոր-Հրազդան երթուղու, իսկ այնուհետև Երևանի, Երասխի և Նախիջևանի հետ միացնելու տեսական հնարավորությունը, ապա ամերիկացիները կարող էին համաձայնել, որ դա կձևավորի միջանցք Ադրբեջանի և Նախիջևանի միջև: Սակայն Իջևանից մինչև Մեղրաձոր հատվածն աչքի է ընկնում չափազանց բարդ ռելիեֆով: Այնտեղ կպահանջվեն անհամեմատ ավելի մեծ ներդրումներ՝ Մեղրիով 43 կիլոմետրի կառուցման համեմատությամբ: Եթե հարավային երկաթուղին կարելի է կառուցել մեկուկես-երկու տարում, ապա Իջևանի միացումը Մեղրաձորին, Հրազդանին և Երևանին կպահանջի ահռելի կապիտալ ներդրումներ և երեքից հինգ տարվա աշխատանքներ: Կհետաքրքրի՞ արդյոք դա ամերիկյան ներդրողներին՝ մեծ հարց է: Բայց, ինչպես արդեն ընդգծեցի, դրանով բացարձակապես շահագրգռված չեն ադրբեջանցիները: Նրանց պետք է ուղիղ մուտք դեպի Նախիջևան և Թուրքիա բացառապես Սյունիքով: Ոչ մի այլ տարբերակ ո՛չ Ադրբեջանին, ո՛չ էլ, որքան հասկանում եմ, Թուրքիային չի հետաքրքրում: Ուստի ես չեմ տեսնում ուժերի, որոնք ունակ կլինեն ստիպել Բաքվին համաձայնել Ղազախ-Իջևան ճանապարհի բացմանը, հրաժարվել «Զանգեզուրի միջանցքի» նախագծից և 5-6 տարի սպասել Հայաստանի հյուսիսով Նախիջևան մուտք գործելուն: Մենք պետք է հասկանանք, որ և՛ հաղորդակցությունների բացման վերաբերյալ 2020 թվականի նոյեմբերի եռակողմ հայտարարության 9-րդ կետը, և՛ 2025 թվականի օգոստոսի Վաշինգտոնի հռչակագիրը Ադրբեջանի կողմից դիտարկվում են որպես փաստաթղթեր՝ այսպես կոչված «Զանգեզուրի միջանցքի» նախագծի՝ թեկուզև ձևափոխված ծավալով, իրականացման համար: Բաքվի և Անկարայի համար գլխավոր և միակ նպատակը Ադրբեջանի կապն է Նախիջևանի և Թուրքիայի հետ Սյունիքի միջոցով: Ուստի ինձ միանգամայն անհասկանալի է, թե ով և ինչպես կարող է ստիպել Ադրբեջանին համաձայնել հյուսիսային երկաթուղային ճյուղին: