Կառավարության վերջին որոշումը՝ բարձրացնել կենսաթոշակները և ընդլայնել հետվճարների համակարգը, առաջին հայացքից դրական ու սպասված սոցիալական քայլ է թվում: Սակայն մասնագիտական և տնտեսագիտական պրիզմայով դիտարկելիս այն, ըստ տնտեսագետների, բացահայտում է խորքային ռիսկեր պետության ֆինանսական կայունության համար։ ՀՀ ֆինանսների նախկին նախարար Վարդան Արամյանը հնչեցնում է տագնապի ազդանշան՝ պնդելով, որ սա ոչ թե կայուն տնտեսական աճով հիմնավորված ռազմավարություն է, այլ նախընտրական պոպուլիզմ, որը պետական բյուջեի վրա տարեկան դնում է շուրջ 90 մլրդ դրամի լրացուցիչ բեռ: VERELQ-ի հետ հարցազրույցում Արամյանը վերլուծում է Հայաստանի պետական պարտքի աճող դինամիկան, տնտեսության խոցելի կառուցվածքը և բացատրում, թե ինչու արտաքին նպաստավոր գործոններով փքված տնտեսական «մկանները» վաղ թե ուշ կարող են չդիմանալ ստանձնած ծանր սոցիալական բեռին։ VERELQ: Պարոն Արամյան, հարցը կենսաթոշակների 10,000 դրամով բարձրացմանն է վերաբերում: Ժամանակին, երբ Դուք ֆինանսների նախարար էիք, նշում էիք, որ նման կտրուկ աճի համար անհրաժեշտ է երկարատև տնտեսական աճ և դրա հեռանկարը։ Հիմա Հայաստանում տնտեսական աճի որոշակի շրջան եղել է, բայց արդյո՞ք կա դրա հեռանկարը։ Նայելով բյուջեին և ֆինանսական տվյալներին՝ որքանո՞վ է արդարացված այս քայլը։ Վարդան Արամյան: Կառավարությունների քաղաքականության կարևորագույն մեխը մարդն է, հասարակության անդամը, և պետության բոլոր գործողությունները պետք է ուղղված լինեն նրանց սոցիալական ու կենսամակարդակի բարձրացմանը՝ ներառելով կրթությունը, կենսաթոշակները և աշխատատեղերը։ Կենսաթոշակների բարձրացումը յուրաքանչյուր կառավարության պրիորիտետներից է։ Սակայն, կառավարությունների վրա միշտ ճնշում և մեծ գայթակղություն կա՝ հասարակության ու հատկապես ամենաակտիվ ընտրազանգվածի՝ կենսաթոշակառուների համար բարի երևալու։ Ամբողջ աշխարհում կա այս երևույթը՝ ընտրություններից առաջ թոշակների բարձրացման միջոցով ձայներ վերցնելը։ Այստեղ է տարբերությունը պոպուլիստական և տեխնոկրատ կառավարման համակարգերի միջև։ Ես միշտ տեխնոկրատ կառավարման կողմնակից եմ եղել. տեխնոկրատը տատիկ-պապիկների նկատմամբ ավելի ազնիվ է, քան պոպուլիստը։ Պոպուլիստի նպատակն այսօր ձայն կորզելն է, մինչդեռ տեխնոկրատը նայում է երկարաժամկետ սոցիալ-տնտեսական վիճակին և բարեկեցությանը։ Եթե բյուջեում ստանձնում ես ընթացիկ պարտավորություններ՝ աշխատավարձերի, սոցիալական ծախսերի և կենսաթոշակների տեսքով, հաջորդ անգամ չես կարող ասել՝ կներեք, սխալ էի հաշվարկել կամ տնտեսական աճի հիմքերը թույլ էին։ Դա ամենավտանգավոր բանն է. երբ սոցիալական պարտավորություն ես ստանձնում, իսկ հետո տեսնում ես, որ եկամուտները չեն բավարարում, և գնում պարտք ես վերցնում դա ֆինանսավորելու համար։ VERELQ: Կառավարությունը վերջերս խոստացավ մինչև 10,000 դրամ հետվճարների համակարգի ներդրում՝ նշելով, որ անկանխիկ վճարումների դեպքում կենսաթոշակները դե ֆակտո բարձրանալու են։ Իսկ հիմա հայտարարեցին նաև, որ ևս 10,000 դրամով թոշակներն են բարձրացնում։ Վարդան Արամյան: Եթե չոր հաշվարկներով վերցնենք, այսօրվա դրությամբ մեզ մոտ գոյություն ունի մոտ 500,000 կենսաթոշակառու, իսկ եթե նպաստառուներին և զինվորական թոշակառուներին էլ ենք ներառում, թիվը հասնում է 600-660 հազարի։ Հետվճարի (քեշբեքի) ծրագրի դեպքում, եթե ենթադրենք, որ մարդկանց մոտ 50%-ն անկանխիկ վճարումներ կկատարի և կօգտագործի իր թոշակի կեսը կամ ամբողջը, դա ամսական առնվազն 3 միլիարդ դրամի լրացուցիչ ծախս է, իսկ տարեկան՝ շուրջ 36 միլիարդ դրամ բեռ բյուջեի ուսերին։ Ինչ վերաբերում է թոշակների բարձրացմանը, դա ևս անազնիվ քայլ է, երբ սոցիալական կենսաթոշակ ստացողների կենսաթոշակները մոտեցնում ես աշխատանքային կենսաթոշակ ստացողների գումարին։ Անարդար է, երբ 30 տարի աշխատած ու պետությանը հարկ վճարած մարդը ստանում է, ենթադրենք, 45,000 դրամ, և նույնքան էլ ստանում է այն մարդը, ով ընդհանրապես թաքնված ստվերում է եղել և պետության հանդեպ ոչ մի պարտավորություն չի կատարել։ Եթե այս 10,000 դրամի բարձրացումն էլ հաշվենք 500,000 կենսաթոշակառուների համար, դա ամսական ևս 5 միլիարդ դրամ է, տարեկան՝ 60 միլիարդ։ Ընդհանուր առմամբ՝ հետվճարի և բարձրացման ծրագրերը միասին տարեկան առնվազն 90 միլիարդ դրամի հարկաբյուջետային բեռ են ստեղծում։ Ամենամեծ ցինիզմն այն է, որ ասում են՝ տնտեսական աճը լավ է եղել, դրա համար ենք բարձրացրել։ Դա ի՞նչ կապ ունի, դու կարող ես մի տարի տնտեսության մեջ դրական շոկի արդյունքում լավ աճ ունենալ, բայց այդ պարտավորությունը դու ստանձնում ես ապագայի համար և ամեն տարի պետք է դա վճարես։ VERELQ: Իսկ պարտքի դինամիկան աճո՞ղ է, ես ճի՞շտ եմ հասկանում։ Վարդան Արամյան: Այո, պարտք/ՀՆԱ ցուցանիշը 2022-ից այս կողմ վատթարանում է, և ըստ կառավարության կանխատեսումների՝ կարող է հասնել մինչև 53%-ի։ Անվանական ցուցանիշներով չարժե խոսել, մասնագետները միշտ նայում են հարաբերական ցուցանիշներին։ Երկրորդ անհանգստացնող խնդիրն այն է, որ պարտքի սպասարկման ծախսերը՝ տոկոսավճարները, ընդհանուր ծախսերի մեջ արդեն գերազանցել են 10%-ը և մոտենում են 11%-ին, ինչը «կարմիր դրոշակ» է։ Երրորդ խնդիրն այն է, որ հատկապես նախընտրական շրջանում ընթացիկ ծախսերը շատ ավելի արագ են աճում, քան կապիտալ ծախսերը։ Ֆինանսների ոլորտում ընթացիկ ծախսերը կրճատելը բավականին ծանր ու ոչ պոպուլյար քայլ է։ 2009թ. ճգնաժամից հետո շատ երկրներ բյուջետային պակասուրդը փակելու համար ամբողջ բեռը գցեցին կապիտալ ծախսերի վրա, քանի որ սոցիալական կամ ընթացիկ ծախս կրճատելը կարող է հանգեցնել սոցիալական բունտի։ Սակայն, կապիտալ ծախսեր կրճատելով՝ դու տնտեսության պոտենցիալն ես թուլացնում։ Եթե այսօր դու ընթացիկ ծախսերի պարտավորություն ես վերցնում, պետք է զգույշ լինես, որ վաղը չընկնես Հունաստանի օրը. նրանք ճգնաժամից հետո ստիպված եղան թոշակներն անգամներով կրճատել, ինչն էլ հանգեցրեց ինքնասպանությունների թվի կտրուկ աճի՝ հատկապես տարեցների շրջանում։ Երբ 2017-ին մենք կառավարությունում էինք և կարողացանք տնտեսական աճն արագացնել, ներքին պայքար կար՝ ընտրություններից առաջ թոշակները բարձրացնելու շուրջ։ Ես այն ժամանակ ասացի՝ ավելի լավ է իմ տատիկ-պապիկներն ինձ վրա բարկանան, բայց ես նրանց հանդեպ երբեք անազնիվ չլինեմ։ Որպես մասնագետ ես իրավունք չունեմ պարտքով թոշակ բարձրացնել. նախ պետք է կայուն տնտեսական աճ ստեղծել, հետո հանգիստ բարձրացնել թոշակները, որպեսզի դա լինի մշտական ու հուսալի։ VERELQ: Հիմա այս քայլը, որ արվել է, Ձեր կարծիքով պոպուլիստակա՞ն է՝ ընտրություններով պայմանավորված: Եվ եթե այդպիսին է, ապա տնտեսությունը կկարողանա՞ ինքնուրույն սպասարկել դա, թե՞ սա կհանգեցնի պարտքի էլ ավելի մեծ աճի։ Վարդան Արամյան: Ես լուրջ հիմնավորում չեմ տեսել, որ սա խորը մտածված և բյուջետային ծախսերով ապահովված քայլ է։ Չկան հիմքեր, թե որ ընթացիկ ծախսերն են կրճատել այս բուֆերը ստեղծելու համար, կամ ինչպես են վերաբաշխում բյուջեն։ 99%-ով հակված եմ մտածելու, որ սա պոպուլիստական քայլ է, քանի որ ընդամենը երեք ամիս առաջ կառավարության ղեկավարը հիմնավորում էր, որ նպատակահարմար չէ այդ քայլը կատարել, իսկ հիմա մտքափոխվել է։ Նման լուրջ պարտավորություն ստանձնելու համար պետք է լուրջ տնային աշխատանք կատարել, դու չես կարող մի քանի ամսվա մեջ ուղղակի մտքափոխվել։ Ինչ վերաբերում է տնտեսությանը, ինձ մտահոգում է մեր տնտեսական աճի կառուցվածքը։ Մեզ մոտ աճը քաշվում է պահանջարկով և հիմնված է ոչ արտահանելի հատվածի ծաղկման վրա, ինչը երկարաժամկետում կայուն չէ։ Ոչ արտահանելի հատվածը, օրինակ՝ ռեստորանային բիզնեսը կամ բնակարանային շինարարությունը, մասշտաբի էֆեկտ չունի, քանի որ դու այդ ծառայությունը չես առաջարկում գլոբալ աշխարհին։ Այդ ճյուղերը չեն աճում տեխնոլոգիաների ու արտադրողականության հաշվին. երբ մարդկանց գրպանում փողը շատանում է, ռեստորանները պարզապես սեղաններ են ավելացնում։ Այսօր Հայաստանում հիմնականում աճում են առևտուրն ու շինարարությունը, մինչդեռ արդյունաբերությունը և ծառայությունների արտահանելի հատվածը չեն աճում։ Ներդրումների վիճակն էլ է տխուր. օտարերկրյա ուղղակի ներդրումները 2024-ին բացասական են եղել իրական հատվածում։ Արտաքին ներդրողները չեն գալիս, երբ տեսնում են կառավարության ոչ թափանցիկ միջամտությունը բիզնեսին, ինչպես եղավ Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի, հեռահաղորդակցության ընկերությունների, Ամուլսարի կամ վերջերս՝ ՀԷՑ-ի դեպքում։ Իսկ ներքին կապիտալն էլ հիմնականում ուղղվում է բնակարանային շինարարությանը։ Վարկերն էլ են որպես ինդիկատոր վկայում այս մասին. 2018-ից մինչև 2025 թվականը վարկերն աճել են շուրջ 3.6 տրիլիոն դրամով, սակայն հիմնականում ոչ թե դեպի արդյունաբերություն կամ գյուղատնտեսություն, այլ՝ սպառողական ու հիփոթեքային վարկեր (որը նույնպես սպառում է համարվում), ինչպես նաև առևտուր ու ծառայություններ։ Այսինքն՝ մեր տնտեսությունը լուրջ ներուժ չունի ապագա եկամուտներ ձևավորելու տեսանկյունից։ Մենք այսօր տեսնում ենք բարձր թվեր, բայց դրանց մեջ շատ է վիճակագրական «աղմուկը»՝ վերաարտահանումը, բնակարանային շինարարությունը, հարկային վարչարարության բարելավման արդյունքում ստվերից դուրսբերումը (որը ֆորմալ աճ է ապահովում)։ Նույնն էր 2002-2008 թվականներին. մենք ունեինք երկնիշ աճ, բայց երբ եկավ 2009-ի ճգնաժամը, պարզվեց, որ դա մեր սեփական մկանների արդյունքը չէր. հարևանների օգնությամբ էինք, պատկերավոր ասած, 100 կգ ծանրաձող բարձրացրել, մինչդեռ մեր իրական ուժը 50 կգ էր, և ծանրաձողն ընկավ մեր գլխին։ Փոքր ու բաց տնտեսության պարագայում, եթե դրսի նպաստավոր (էկզոգեն) գործոնները կանգնեն կամ դանդաղեն, մենք լուրջ խնդիրներ ենք ունենալու՝ ցածր աճ, հարկերի պակաս, ընթացիկ ծախսերի կրճատման անհնարինություն և պարտքի հետ կապված ծանր վիճակ։ VERELQ: Դուք կանխատեսում եք այդպիսի մռայլ հեռանկար, իրո՞ք ամեն ինչ այդքան վատ է։ Վարդան Արամյան: Եթե մենք լինեինք Չինաստան կամ Ռուսաստան և ունենայինք մասշտաբի էֆեկտ, թերևս կհամաձայնեի, որ ոչ արտահանելի հատվածի կամ ներքին սպառման հաշվին կարող ենք աճել ևս 10 կամ 20 տարի։ Բայց փոքր ու բաց տնտեսության պարագայում սա ճիշտ չէ, քանի որ մենք չունենք այդ մասշտաբի էֆեկտը։ Երբ դրսի նպաստավոր գործոնները կանգնեն կամ դանդաղեն, մենք լուրջ խնդիր ենք ունենալու։ Այդ խնդիրը հանգեցնելու է ցածր տնտեսական աճի և, բնականաբար, հարկերի հավաքագրման պակասի։ Արդյունքում ստիպված ենք լինելու վերանայել բյուջետային ծախսերը, և քանի որ ընթացիկ (օրինակ՝ սոցիալական) ծախսերը չենք կարողանալու կրճատել, ստիպված կրճատելու ենք կապիտալ ծախսերը։ Սրանով մենք կթուլացնենք տնտեսական պոտենցիալը, ինչին էլ կգումարվեն պարտքի հետ կապված խնդիրները։ Սրանք են հիմնական վտանգներն ու խնդիրները։