Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև հարաբերություններն ապրում են, թերևս, ամենաբարդ ժամանակաշրջանը ողջ հետխորհրդային պատմության ընթացքում՝ աստիճանաբար անցնելով թաքնված սառեցումից դեպի հրապարակային հստակեցում (բոլոր «i»-երի վրա կետերի տեղադրում): Լայն հասարակական և փորձագիտական քննարկումների կատալիզատոր դարձավ Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինի հնչեղ հայտարարությունը, որն արվել էր 2026 թվականի մայիսի 9-ին:
Մեկնաբանելով Արևմուտքի հետ մերձենալու Երևանի ձգտումը և եվրոպական ինտեգրման հեռանկարները՝ ռուսական առաջնորդն ուղղակիորեն կոչ արեց Հայաստանի իշխանություններին կողմնորոշվել իրենց աշխարհաքաղաքական և տնտեսական վեկտորի հարցում: Պուտինի խոսքով՝ տրամաբանական կլիներ երկրում հանրաքվե անցկացնել՝ իմանալու բուն Հայաստանի քաղաքացիների կարծիքը. արդյոք նրանք ցանկանում են անդամակցել Եվրոպական միությանը, թե՞ մնալ Եվրասիական տնտեսական միության (ԵԱՏՄ) շրջանակներում: ՌԴ նախագահն ընդգծեց, որ Մոսկվան մտադիր չէ խոչընդոտել հայ ժողովրդի ընտրությանը: Այն դեպքում, եթե հասարակությունը քվեարկի եվրոպական ուղու օգտին, Ռուսաստանը, ըստ նրա, համապատասխան հետևություններ կանի և պատրաստ կլինի գնալ «մեղմ, ինտելիգենտ և փոխշահավետ ամուսնալուծության» ճանապարհով:
«Քաղաքակիրթ ամուսնալուծության» այս հռետորաբանությունը փաստացի խաչ է քաշում հավասարակշռման բազմամյա հայկական քաղաքականության վրա: Երևանի առաջ բացահայտորեն հարց է դրված. ընտրել երկու անհամատեղելի մաքսային և տնտեսական բլոկներից մեկը: Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն արդեն հասցրել է արձագանքել այս հայտարարությանը՝ մերժելով բուն «ամուսնալուծություն» եզրույթը և հայտարարելով, որ հանրաքվե կանցկացվի միայն այն ժամանակ, երբ դրա «օբյեկտիվ անհրաժեշտությունը» առաջանա:
Այնուամենայնիվ, հարցը մնում է բաց. արդյո՞ք Հայաստանը գործնականում պատրաստ է նման սցենարի: Կկարողանա՞ արդյոք երկրի տնտեսությունը, որը խորապես ինտեգրված է ռուսական շուկային և կրիտիկական կախվածություն ունի ռուսական էներգակիրներից, վերապրել սովորական կապերի խզումը: Եվ որքանո՞վ են իրատեսական այն հույսերը, թե Եվրոպան կկարողանա փոխհատուցել այդ ահռելի կորուստները:
Այս բարդ հարցերը հասկանալու համար VERELQ պարբերականը զրուցել է հայտնի հայ տնտեսագետ Թաթուլ Մանասերյանի հետ: Ստորև ներկայացված է այս հարցազրույցի ամբողջական տարբերակը՝ օրգանապես լրացված անհրաժեշտ համատեքստով, որպեսզի նույնիսկ տնտեսական նրբությունների մեջ չխորացած ընթերցողը կարողանա հասկանալ տեղի ունեցող տեկտոնական տեղաշարժերի էությունը:
VERELQ: Ինչ վերաբերում է Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինի վերջին հայտարարությանը... Հիշեցնենք, որ նա նշել է, որ Հայաստանը պետք է որքան հնարավոր է շուտ կողմնորոշվի իր աշխարհաքաղաքական վեկտորի հարցում՝ մնալ Եվրասիական տնտեսական միությունում (ԵԱՏՄ՝ տնտեսական ինտեգրացիոն բլոկ ՌԴ հովանու ներքո), թե՞ դուրս գալ դրանից և ուղեգիծ վերցնել դեպի Եվրոպական միությանն անդամակցելը: Ըստ էության, Երևանին առաջարկվեց, այսպես ասած, «քաղաքակիրթ ամուսնալուծության» տարբերակ: Ձեր կարծիքով, ինչի՞ մասին է վկայում հարցի նման կոշտ դրվածքը: Եվ արդյո՞ք այժմ Հայաստանը և նրա տնտեսությունը պատրաստ են Ռուսաստանի հետ կապերի նման քաղաքակիրթ խզմանը:
Թաթուլ Մանասերյան: Նախ, մենք պետք է, հավանաբար, մոտենանք այս հարցին ոչ միայն և ոչ այնքան բուն Հայաստանի շահերի տեսանկյունից, որքան այն դիրքերից, թե ինչպես է դա տեսնում Ռուսաստանի Դաշնությունը:
Պետք է հասկանալ Կրեմլի ղեկավարի տրամաբանությունը, քանի որ լայնամասշտաբ ռազմական գործողությունների շրջանում (նկատի ունի Ուկրաինայում տեղի ունեցող իրադարձությունները), երբ, ցավոք, քաղաքական ներկապնակը բաղկացած չէ բազմաթիվ գույներից, այլ դառնում է խիստ սև-սպիտակ, սկզբունքը պարզ է՝ Ռուսաստանի թշնամիները չեն կարող լինել նրա ընկերները: Եվ, Ռուսաստանի Դաշնության ղեկավարի կարծիքով, պետությունները, որոնք բացահայտորեն հանդես են գալիս Մոսկվայի դեմ, առավել ևս չեն կարող լինել Ռուսաստանի ռազմավարական գործընկերոջ՝ Հայաստանի մտերիմ ընկերները: Հենց սրանում է թաքնված ռուսական պահանջի տրամաբանությունը: Կարծում եմ, որ Հայաստանն ինքը պետք է իր համար հետևություն անի, և ընտրությունը, ցավոք, անխուսափելի է:
Եթե հիշենք 2017 թվականը, այն ժամանակ Հայաստանին, այնուամենայնիվ, հաջողվեց հաջողությամբ համատեղել երկու ուղղությունները. մենք գտնվում էինք ԵԱՏՄ-ում, բայց միաժամանակ ստորագրեցինք Համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագիր Եվրոպական միության հետ: Բայց այն ժամանակ, բնականաբար, պատերազմ չկար: Այո, կար լարվածություն, լարված աշխարհաքաղաքական իրավիճակ և բարդ հարաբերություններ Ռուսաստանի, Եվրամիության և ՆԱՏՕ-ի միջև: Բայց հիմա միանգամայն ակնհայտ է, որ Ռուսաստանի դեմ այս կամ այն կերպ անուղղակիորեն պատերազմում է ավելի քան հիսուն երկիր:
Եվ Մոսկվան, ըստ Պուտինի և ՌԴ այլ ղեկավարների, չի ողջունում, այսպես ասած, երկերեսանի քայլերն ու արտահայտություններն իր դաշնակիցների կողմից: Ցավոք, Հայաստանը կանգնած է կոշտ ընտրության առջև, և ավանդական «կոմպլեմենտար քաղաքականությունը» (այսինքն՝ երկու աթոռի վրա նստելու և Արևմուտքի ու ՌԴ-ի միջև հավասարակշռելու փորձը) այստեղ այլևս չի կարող տեղին լինել: Դե, չի կարելի էլ ասել, որ այս պահանջն առաջացել է առանց առիթի. առիթներ՝ ի դեմս ոչ բարեկամական քայլերի և հայտարարությունների, որոնք վերջերս տեղի են ունեցել Երևանում, բավարար էին:
Իսկ ի՞նչ տնտեսական վնաս կհասցվի Հայաստանին կապերի խզման դեպքում: Կարծում եմ, որ կարելի է սկսել էներգետիկ անվտանգության սպառնալիքից (քանի որ մենք կրիտիկական կախվածություն ունենք ռուսական գազի և միջուկային վառելիքի մատակարարումներից): Հաջորդիվ հարվածի տակ է հայտնվում պարենային անվտանգությունը: Կկարողանա՞ արդյոք Հայաստանն ապահովել իրեն բազային մթերքներով այլ աղբյուրների հաշվին՝ ԵԱՏՄ-ից դուրս: Սա մեծ հարց է: Դե, և առանց ռազմավարական նպատակների, առանց հստակ ճշգրտված դիվանագիտության ռազմավարության այստեղ հնարավոր չէ յոլա գնալ, իհարկե:
VERELQ: Հասկանալի է: Եկեք խորանանք տնտեսության մեջ: Ձեր կարծիքով, հայկական տնտեսության հատկապես ո՞ր ոլորտներն ամենաշատը կտուժեն, եթե Հայաստանը զրկվի շուկաներ անմաքս մուտքից և դուրս գա ԵԱՏՄ-ից:
Թաթուլ Մանասերյան: Ես արդեն ասացի, որ դա առաջին հերթին էներգետիկայի ոլորտն է:
Իսկ երկրորդը՝ պարենային մատակարարումն է, մասնավորապես՝ հացահատիկն ու ցորենը: Դա այն է, ինչ մենք այժմ արտոնյալ պայմաններով ներմուծում ենք Ռուսաստանից, ինչպես նաև վերջերս ներմուծել ենք Ղազախստանից: Ղազախստանը, հիշեցնեմ, նույնպես Եվրասիական տնտեսական միության անդամ է, և բլոկից դուրս գալը կբարդացնի նաև նրա հետ լոգիստիկան:
Հաջորդ ոլորտը բանկային ոլորտն է և Հայաստանի ֆինանսական համակարգն ամբողջությամբ: Ոչ մեկի համար գաղտնիք չէ, որ մեր բանկային համակարգում ֆինանսական կապիտալի կեսից ավելին ռուսական ծագման կապիտալ է: Եվ ես չեմ կարծում, որ իրերի ներկայիս դրության պայմաններում Հայաստանը կկարողանա խուսափել լուրջ ֆինանսական սպառնալիքներից և տնտեսական տատանումներից՝ հարաբերությունների խզման դեպքում:
Կան նաև մի շարք այլ կարևորագույն հարցեր: Չի կարելի մոռանալ, որ հայ աշխատանքային միգրանտների մեծ մասը գտնվում է հենց Ռուսաստանում: Այս երևույթի սոցիալական ասպեկտը չի կարելի թերագնահատել. այն գումարներն ու կապիտալները, որոնք Ռուսաստանից գալիս են մասնավոր տրանսֆերտների (հարազատների դրամական փոխանցումների) տեսքով, տառացիորեն պահում են հազարավոր, եթե ոչ հարյուր հազարավոր ընտանիքների Հայաստանում:
Այլ ոլորտներ ևս կհայտնվեն հարվածի տակ, օրինակ՝ շինարարությունը, քանի որ շինանյութերի մեծ մասը մենք, այնուամենայնիվ, ստանում ենք Ռուսաստանից: Լրջորեն կարող է տուժել գյուղատնտեսությունը, չէ՞ որ Հայաստանն իր գյուղատնտեսական արտադրանքի ավելի քան 80%-ն ուղղում է հենց ռուսական շուկա (որտեղ չկան մաքսային արգելքներ): Եվ դա միայն հումք չէ, դա ծաղիկներ են և բարձր հավելյալ արժեքով տարատեսակ պատրաստի սննդամթերք: Մինչդեռ Եվրամիություն Հայաստանն այժմ արտահանում է հիմնականում էժան հումք և կիսաֆաբրիկատներ (օրինակ՝ պղնձի հանքաքար): Դե, եթե կարճ ասենք, ապա պատկերն այսպիսին է:
VERELQ: Երևի թե վերջին հարցը: Կկարողանա՞ արդյոք Եվրոպական միությունն ինչ-որ կերպ մեղմել այս տնտեսական հարվածը մեզ համար, թե՞ ոչ: Թե՞, հաշվի առնելով, որ մենք այնտեղ միայն հումք ենք արտահանում, դժվար թե ստացվի ռուսական շուկան լիարժեքորեն փոխարինել եվրոպականով:
Թաթուլ Մանասերյան: Մեղմել հարվածը նրանք կկարողանան միայն խոստումներով: Դուք ինքներդ էլ հասկանում եք, որ Եվրոպան այսօր ի վիճակի չէ լուծել նույնիսկ իր սեփական խնդիրները, որոնք կապված են էներգետիկ ճգնաժամի և անվտանգության հետ, որոնք առաջացել են ռուսական էներգակիրներից հրաժարվելուց հետո: Իսկ առանց ապահովված էներգետիկ անվտանգության տնտեսության ոչ մի ոլորտ չի կարող անխափան գործել:
VERELQ: Լավ, հասկացա: Այսինքն՝ այն հեռանկարը, որ հայկական ապրանքները զանգվածաբար կհոսեն ու հաջողությամբ կվաճառվեն եվրոպական շուկայում, ավելի շուտ անիրատեսակա՞ն է:
Թաթուլ Մանասերյան: Տվյալ պահին դա առասպել է: Քանի որ նույնիսկ եթե էներգետիկ հարցն ամբողջությամբ լուծվի հենց Եվրոպայում, և նույնիսկ եթե Եվրոպան կարողանա (իսկ դա առայժմ ֆանտաստիկ սցենար է) օգնել Հայաստանին մեր էներգետիկ անվտանգության ապահովման հարցում, ապա միևնույն է՝ հայկական ապրանքներն այնքան էլ մրցունակ չեն:
Դրանք դեռ պատրաստ չեն զանգվածաբար հայտնվել եվրոպական շուկայում և այնտեղ մրցակցել տեղական արտադրանքի հետ, որը սուբսիդավորվում է պետության կողմից: Բացի այդ, ԵՄ-ում գործում են որակի խիստ ստանդարտներ, քվոտաներ և բուսասանիտարական նորմեր: Այնպես որ, մենք պետք է դեռ շատ երկար ու բարդ ներքին բարեփոխումների փուլեր անցնենք, որպեսզի իրապես հասնենք եվրոպական շուկա:
